Г. Башировның «Туган ягым – яшел бишек» әсәрендә повесть жанры, художестволы деталь һәм милли традицияләр
Максатлар һәм бурычлар
- Максат: дәрес ахырына укучылар Г. Башировның «Туган ягым – яшел бишек» әсәреннән өзекләр нигезендә повесть жанрының кимендә өч үзенчәлеген аңлата, художестволы деталь һәм лирик чигенешне тексттан таба, әсәрдәге милли традицияләрне һәм автобиографик нигезне дәлилли алачак.
- Повесть жанрының төп билгеләрен ачыклау, роман һәм хикәя белән чагыштыру.
- Өзекләрдән художестволы детальләрне, лирик чигенешләрне һәм фольклор элементларын табып, аларның әсәрдәге ролен аңлату.
- Татар халкының көнкүреше, йолалары һәм гореф-гадәтләре турында текстка таянып фикер йөртү.
- Парларда һәм төркемнәрдә эшләү, дәлилле җавап бирү, иҗади мини-текст төзү күнекмәләрен үстерү.
Планлаштырылган нәтиҗәләр
Шәхси нәтиҗәләр
- Укучы туган як, гаилә һәм милли мәдәният төшенчәләренең кыйммәтен аңлый.
- Татар халкының традицияләренә һәм рухи мирасına хөрмәт белән карый.
- Әдәби әсәрне шәхси тәҗрибә һәм гаилә тарихы белән бәйли.
- Үз фикерен мөстәкыйль сайлап, аны әдәпле рәвештә яклый.
Метапредмет нәтиҗәләр
- Тексттан кирәкле мәгълүматны таба, өзекләрне чагыштыра һәм нәтиҗә ясый.
- Таблица, кластер һәм критерийлар ярдәмендә мәгълүматны структуралаштыра.
- Парларда фикер алыша, сорау куя һәм дәлилле җавап бирә.
- Үз эшен бәяли, хатасын таба һәм җавапны төзәтә.
- Санлы презентациядәге текст һәм образлы материал белән максатчан эшли.
Предмет нәтиҗәләре
- Повесть жанрының күләм, сюжет, геройлар системасы һәм вакыт киңлеге үзенчәлекләрен атый.
- Художестволы детальне һәм лирик чигенешне тексттан табып, аларның функциясен аңлата.
- «Туган ягым – яшел бишек» әсәренең автобиографик нигезен һәм милли-тарихи эчтәлеген дәлилли.
- Әсәрдәге йолаларны, гореф-гадәтләрне һәм фольклоризм күренешләрен таный.
- Текст буенча кыска аналитик һәм иҗади җавап төзи.
Универсаль уку гамәлләре (УУГ)
Шәхси УУГ
- Туган як һәм гаилә хәтере темасының шәхси мәгънәсен билгели.
- Милли мәдәниятне саклауның мөһимлеге турында үз фикерен формалаштыра.
- Әдәби геройларның тормышына һәм хисләренә empatiyä белән карый.
- Уку максатын үзенең кызыксынуы белән бәйли.
Регулятив УУГ
- Дәрес максатын формалаштыра һәм эш планын төзи.
- Биремне үтәү вакытын контрольдә тота.
- Үз җавабын критерийлар буенча тикшерә.
- Авырлык туганда текстка кире кайта һәм нәтиҗәсен төзәтә.
Танып-белү УУГ
- Тексттан факт, деталь һәм автор фикерен аера.
- Повесть, хикәя һәм роман билгеләрен чагыштыра.
- Фольклор элементларының әдәби әсәрдәге ролен анализлый.
- Кластер, таблица һәм дәлилләр системасы төзи.
Коммуникатив УУГ
- Парларда чиратлап фикер тыңлый һәм уртак нәтиҗә чыгара.
- Үз фикерен цитата яки тексттагы вакыйга белән дәлилли.
- Сорау бирә, җавапны тулыландыра һәм башка фикергә хөрмәт күрсәтә.
- Төркем эшендә рольләрне бүлешә һәм уртак иҗади продукт әзерли.
Укытучының дәрескә әзерлеге
- Әсәрдән дәрес темасына туры килә торган өч кыска өзек әзерләргә: көнкүреш детале, милли йола һәм авторның лирик чигенеше чагылган урыннар.
- Өч дәрәҗәдәге карточкаларны һәр парга бер комплект итеп, 15 комплект бастырырга.
- Төркемнәр өчен «Жанр», «Деталь», «Традиция», «Фольклор» сүзләре язылган карточкалар әзерләргә.
- Тактага дәрес темасын, повесть билгеләре схемасын һәм «деталь → мәгънә → укучы тәэсире» алгоритмын чыгарырга.
- Презентациядә әсәр исеме, язучы портреты, авыл тормышын чагылдырган нейтраль фото һәм эш тәртибе бирелгән слайдлар әзерләргә.
- Проектор, ноутбук һәм интерактив такта әзерләргә.
- Рефлексия өчен яшел, сары, кызыл төстәге карточкаларны һәр укучыга таратырга.
- Иҗади эш өчен А4 битләре, фломастерлар һәм ябыштыргыч кәгазьләр әзерләргә.
- Физкультминутка өчен татар халык көенең кыска инструменталь фрагментын әзерләргә.
Дәрес барышы
1 нче этап. Оештыру һәм мотивация (4 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы экранга «Туган як» сүзләрен һәм авыл, бишек, гаилә ядкәре сурәтләрен чыгара: «Исәнмесез, укучылар. Бүген без әсәрнең вакыйгаларын гына сөйләмибез, ә авторның туган җирен ничек итеп әдәбиятка әйләндерүен эзләрбез. Экрандагы өч образны карагыз: бишек, йорт һәм юл. Алар арасында нинди бәйләнеш күрәсез?» | Сурәтләрне күзәтәләр, шәхси фаразларын әйтәләр: «Бишек балачакны белдерә», «Йорт — гаилә», «Юл — тормыш юлы». |
2 мин | «Уйла — парда фикерләш — уртаклаш» алымын оештыра: «Башта 30 секунд үзегез уйлагыз, аннары күршегез белән фикерегезне чагыштырыгыз. Ни өчен туган якны яшел бишек белән чагыштырырга мөмкин?» | 30 секунд мөстәкыйль уйлыйлар, парда сөйләшәләр һәм җавапларын тәкъдим итәләр: «Туган як кешене үстерә, саклый һәм тәрбияли». |
2 нче этап. Белемнәрне актуальләштерү (6 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы тактага «күләм», «вакыйгалар саны», «геройлар», «вакыт аралыгы» сүзләрен яза: «Бу билгеләрне хикәя, повесть һәм роман сүзләре белән бәйләгез. Сезнеңчә, кайсы жанр берничә ел дәвамындагы тормышны һәм геройның үсешен киңрәк күрсәтә?» | Парларда сүзләрне төркемлиләр, җавап бирәләр: «Повесть хикәядән киңрәк, романдагы кебек үк зур булмаса да, герой тормышының мөһим чорын күрсәтә». |
3 мин | «Сорау чылбыры» алымы: «Повестьта бер генә вакыйга булырга тиешме? Геройның эчке дөньясын күрсәтергә мөмкинме? Автор үзенең балачагын әсәргә кертә аламы? Җавапларыгызны берәр мисал белән тулыландырыгыз». | Сорауларга җавап бирәләр, фаразларын дәлиллиләр: «Повестьта берничә бәйле вакыйга була», «Автор герой хисләрен дә күрсәтә ала», «Автобиографик материал кулланырга мөмкин». |
Дәфтәргә язу
3 нче этап. Проблеманы кую һәм максат билгеләү (4 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы экранга сорау чыгара: «Әсәрдә авыл тормышы, йолалар, җырлар һәм автор хатирәләре күп. Болар барысы да повесть жанрын ничек киңәйтә? Ни өчен гади көнкүреш детале әдәби мәгънәгә ия була?» | Сорауны укыйлар, фаразлар әйтәләр: «Деталь чорны күрсәтә», «Йолалар халыкның рухын ачып бирә», «Автор хатирәсе вакыйгаларга хис өсти». |
2 мин | «Бүгенге максатны бергә төзибез: без нәрсәләрне табарга тиеш?» — дип сорый. Тактада укучылар җавапларыннан план төзи: жанр билгеләре, деталь, лирик чигенеш, автобиографизм, традиция һәм фольклор. | Дәрес максатын формалаштыралар: «Өзекләрдән повесть билгеләрен, детальләрне һәм лирик чигенешләрне табарга, аларның милли тормышны ачудагы ролен аңлатырга өйрәнәбез». |
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
4 нче этап. Яңа белемне ачу: текст белән практик эш (11 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы өч төркемгә өч өзек тарата һәм аңлата: «Беренче төркем көнкүреш детальләрен, икенче төркем автор хисен белдергән лирик чигенешләрне, өченче төркем йолалар һәм фольклор элементларын эзли. Һәр төркем өзектән кимендә ике дәлил таба». | Өзекләрне укыйлар, мөһим урыннарга тамга куялар, төркем эчендә рольләрне бүләләр: укучы, дәлил эзләүче, фикер теркәүче, чыгыш ясаучы. |
5 мин | Укытучы төркемнәр янына килеп сораулар бирә: «Бу сүз яки образ нинди предметны күрсәтә? Ул геройның тормышын ничек ача? Автор вакыйганы туктатып, үз хисен әйтәме? Йола яки җыр текстта нинди вазифа үти?» | Өзекләрдән дәлилләр табалар һәм таблица тутыралар: «Деталь — мәгънәсе — укучыда туган хис»; «Фольклор элементы — әсәрдәге вазифасы». |
4 мин | Һәр төркемгә 1 минутлык чыгыш ясарга мөмкинлек бирә: «Җавабыгызны “Без таптык..., бу ... күрсәтә, чөнки...” төзелеше белән әйтегез». Укытучы тактада нәтиҗәләрне берләштерә. | Төркемнәр чыгыш ясыйлар: «Без милли көнкүрешкә бәйле деталь таптык, ул гаилә тормышын һәм чор үзенчәлеген күрсәтә»; «Авторның хисле фикере лирик чигенеш булып тора»; «Җыр һәм мәкальләр халыкның рухи тәҗрибәсен әсәргә кертә». |
Дәфтәргә язу
- Художестволы деталь — образны, чорны яки геройның эчке дөньясын тирәнрәк ачучы әһәмиятле ваклык.
- Лирик чигенеш — сюжет барышын вакытлыча туктатып, авторның хисләрен һәм уйларын белдерү.
- Фольклоризм — халык авыз иҗаты элементларының әдәби әсәрдә кулланылуы.
5 нче этап. Физкультминутка һәм белемне ныгыту уены (4 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы татар халык көенең кыска фрагментын куя һәм «Әдәби светофор» уенын аңлата: «Повесть билгесе ишетсәгез — кулларыгызны өскә күтәрегез, художестволы деталь булса — алга сузыгыз, лирик чигенеш булса — кул чабыгыз. Хәрәкәтләрне төгәл һәм тиз башкарырга кирәк». | Музыка астында җиңел хәрәкәтләр ясыйлар, укытучы әйткән төшенчәгә туры килгән билгене күрсәтәләр. |
2 мин | Укытучы тиз карточкалар күрсәтә: «Әсәрдәге искә төшерү; йорттагы бер предмет; халык җыры; геройның авторга охшаш тормышы». «Кайсы төшенчәгә туры килә?» — дип сорый. | Карточкаларны «лирик чигенеш», «деталь», «фольклоризм», «автобиографизм» дип атыйлар һәм берәр җөмлә белән аңлаталар. |
6 нчы этап. Мөстәкыйль эш һәм парларда тикшерү (10 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
5 мин | Укытучы өч дәрәҗәдәге биремнәр тәкъдим итә: «А дәрәҗәсе: повестьның өч билгесен һәм ике милли традицияне языгыз. Б дәрәҗәсе: өзектән бер художестволы деталь һәм бер фольклор элементын табып, аларның ролен аңлатыгыз. В дәрәҗәсе: авторның автобиографик позициясе әсәрнең ышандыру көчен ничек арттыра, дигән сорауга 5–6 җөмлә белән җавап бирегез. Үзегезгә туры килгән дәрәҗәне сайлагыз». | Сайланган карточка буенча мөстәкыйль эшлиләр, җавапларын тексттагы сүзләр яки вакыйгалар белән дәлиллиләр. |
3 мин | «Ике йолдыз һәм теләк» алымын аңлата: «Пардагы иптәшегезнең җавабында ике уңышлы фикерне билгеләгез һәм бер төзәтү тәкъдим итегез. Тәнкыйть түгел, ярдәмче киңәш бирегез». | Җавапларын парда алышалар, ике көчле ягын һәм бер киңәшне язалар: «Дәлил дөрес сайланган», «Милли традиция аңлатылган», «Фольклор элементының ролен тулырак әйтергә кирәк». |
2 мин | Укытучы уртак тикшерү үткәрә: «Кем үз җавабында тексттагы детальне күрсәтте? Кем әсәрнең автобиографик булуын дәлилләде?» Типик хатаны төзәтә: «Традицияне атау гына җитми, аның герой һәм халык тормышына тәэсирен дә аңлатырга кирәк». | Үз эшләрен критерий буенча тикшерәләр, бер җөмләне төзәтәләр яки тулыландыралар. |
Эталон җавап үрнәге
7 нче этап. Иҗади эш, рефлексия һәм өй эше (6 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы сайлау мөмкинлеге бирә: «Ике вариантның берсен сайлагыз. Беренче вариант: туган якка багышланган 4–5 җөмләдән торган миниатюра языгыз һәм анда бер деталь, бер лирик җөмлә кулланыгыз. Икенче вариант: “Безнең гаиләдәге бер традиция” дигән мини-кластер төзегез һәм аның әсәрдәге традиция белән уртак ягын күрсәтегез». | Сайлаган вариант буенча миниатюра яки кластер төзиләр, бер-ике укучы эшен укый: «Әбиемнең сандыгындагы чигелгән яулык — гаилә хәтеренең детале». |
1 мин | Укытучы «Светофор» рефлексиясен үткәрә: «Яшел — барысын да аңладым, сары — сорау калды, кызыл — ярдәм кирәк. Карточкагызны күтәрегез һәм бер җөмлә белән сәбәбен әйтегез». | Төсле карточка күтәрәләр һәм аңлаталар: «Сары, лирик чигенешне башка детальдән аеруда әле шикләнәм». |
2 мин | Укытучы өй эшен аңлата: «Өй эшен дәрәҗә буенча сайлыйсыз. Иң мөһиме — номер түгел, ә текстка таяну һәм үз фикерегезне дәлилләү. Чыгар алдыннан өч контроль сорауга җавап бирегез: Повестьның ике билгесе нинди? Детальнең вазифасы нәрсә? Фольклоризм әсәрне ничек баета?» | Контроль сорауларга җавап бирәләр, өй эшен язып алалар һәм үзләренә кирәкле ярдәмне билгелиләр. |
Практик эшне бәяләү критерийлары
- «5» билгесе — бирем тулысынча үтәлгән, кимендә ике текст дәлиле дөрес китерелгән, художестволы деталь, лирик чигенеш һәм фольклоризм аерылган, нәтиҗә мөстәкыйль һәм бәйләнешле формалаштырылган.
- «4» билгесе — бирем нигездә дөрес үтәлгән, бер-ике дәлил бар, әмма төшенчәләрнең берсенең роле тулы аңлатылмаган яки җавапта вак хата бар.
- «3» билгесе — повестьның яки традициянең гомуми билгеләре атала, ләкин тексттан дәлилләр җитәрлек түгел, деталь һәм лирик чигенешне аеруда кыенлык бар.
Рефлексия
Укучыга сорау | Сорауның максаты |
|---|---|
Бүген повесть жанры турында нинди ике яңа фикер белдегез? | Жанр билгеләрен үзләштерү дәрәҗәсен ачыклау. |
Өзектән кайсы деталь сезгә иң тәэсирле тоелды һәм ни өчен? | Художестволы детальнең укучы хисенә тәэсирен бәяләү. |
Автобиографизм һәм халык традицияләре әсәрне ничек җанландыра? | Текст, автор позициясе һәм милли эчтәлек арасындагы бәйләнешне тикшерү. |
Кайсы биремдә сезгә ярдәм кирәк булды? | Алга таба индивидуаль ярдәм һәм кабатлау юнәлешен билгеләү. |
Укытучының йомгаклау сүзе
Өй эше
Дәрәҗә | Нәрсә бирергә | Ни өчен |
|---|---|---|
Базовый (мәҗбүри) | «Туган ягым – яшел бишек»тән өйрәнелгән өзекләр буенча повесть жанрының 3 билгесен һәм 2 милли традицияне язып, һәрберсенә тексттан кыска дәлил китерергә. | Жанр билгеләрен һәм тексттан мәгълүмат табу күнекмәсен ныгыта; тикшергәндә дәлилнең өзек эчтәлегенә туры килүенә игътибар итәргә. |
Уртача (күтәрүче) | Бер художестволы детальне, бер лирик чигенешне һәм бер фольклор элементын табып, һәрберсенең әсәрдәге вазифасын 2–3 җөмлә белән аңлатырга. | Әдәби төшенчәләрне гамәлдә куллануны ныгыта; тикшергәндә атау белән аңлатманың бәйләнешен карарга. |
Алга киткән (өстәмә) | «Минем гаиләмнең яшел бишеге» темасына 8–10 җөмләле иҗади миниатюра язарга; анда бер көнкүреш детале, бер хәтер чигенеше һәм бер гаилә традициясе булсын. | Авторлык позициясен, образлы фикерләүне һәм милли-мәдәни тәҗрибәне әдәби формада бирүне үстерә; тикшергәндә детальләрнең тексттагы вазифасына игътибар итәргә. |