XVII гасыр татар әдәбияты. Сыйфый әдәбият. Мәүлә Колый хикмәтләре
Цели и задачи
- Укучылар 45 минут эчендә сыйфый әдәбиятның төп үзенчәлекләрен аңлата, Мәүлә Колый хикмәтләренең темасын һәм әхлакый фикерен дәлилләр белән билгели алачак.
- XVII гасыр татар әдәбиятының тарихи-мәдәни шартларын һәм сыйфый әдәбият төшенчәсен үзләштерү.
- Мәүлә Колый хикмәтләреннән өзекләрне сәнгатьле укып, төп фикерне һәм автор позициясен табу.
- Парларда һәм төркемнәрдә текстны тикшерү, фикерне цитаталар белән дәлилләү күнекмәсен үстерү.
- Әти-әнине хөрмәт итү, сабырлык, белемгә омтылыш һәм рухи кыйммәтләрне бәяләү.
Планируемые результаты
Личностные
- Укучы әти-әнине хөрмәт итү, сабырлык һәм белемнең кеше тормышындагы әһәмиятен аңлый.
- Рухи-әхлакый кыйммәтләрне үзенең тормыш тәҗрибәсе белән бәйли.
- Татар әдәбияты мирасына кызыксыну һәм милли мәдәни үзбилгеләнү хисе үстерә.
- Үз фикерен әдәби текстка таянып әйтергә әзер була.
Метапредметные
- Тексттан кирәкле мәгълүматны таба, аерып ала һәм системалаштыра.
- Төркемдә рольләрне бүлешеп, уртак модель һәм нәтиҗә төзи.
- Сорау куя, фикерен дәлилли һәм иптәшенең җавабын тулыландыра.
- Үз эшен критерийлар буенча бәяли һәм хатасын төзәтә.
Предметные
- Сыйфый әдәбият һәм хикмәт төшенчәләрен аңлата.
- Мәүлә Колый иҗатының XVII гасыр татар әдәбиятындагы урынын билгели.
- «Ата-ана турында», «Сабырлык турында», «Игенчелек — бөек һөнәр» хикмәтләренең темасын һәм идеясен ачыклый.
- Хикмәтләрдәге кабатлау, мәкальгә якын фикерләү, үгет-нәсыйхәт һәм символларны таба.
- ОГЭ форматындагы текст анализы биременә җавапны цитата белән дәлилли.
Универсальные учебные действия (УУД)
Личностные УУД
- Уку-өйрәнүнең шәхси мәгънәсен аңлый һәм әдәби мирасны бәяли.
- Әхлакый сайлау турында фикер йөртә.
- Үзенең көчле һәм үсеш таләп иткән якларын таный.
- Җаваплылык һәм хезмәт сөючәнлек күрсәтә.
Регулятивные УУД
- Урок максатын һәм эш тәртибен формалаштыра.
- Текстны тикшерү планын төзи.
- Вакытны күзәтә һәм биремне билгеләнгән вакытта тәмамлый.
- Үз җавабын критерийлар буенча тикшерә һәм төзәтү кертә.
Познавательные УУД
- Текстның темасын, проблемасын һәм идеясен аера.
- Өзекләрне чагыштыра һәм охшаш фикерләрне схемага урнаштыра.
- Әдәби төшенчәләрне текст мисаллары белән бәйли.
- Текст мәгълүматын модельләштерә: «тема — дәлил — нәтиҗә» схемасын төзи.
Коммуникативные УУД
- Парларда тыңлый, сорау бирә һәм җавапны тулыландыра.
- Төркемдә уртак фикергә килә һәм рольләрне башкара.
- Үз фикерен тыныч, аңлаешлы һәм дәлилле җиткерә.
- Фикерләр аерылганда, текстка таянып компромисс таба.
Подготовка учителя к уроку
- Мәүлә Колый турында дәреслектәге мәгълүматны, «Сыйфый әдәбият», «Хикмәт» һәм «Сыйфыйлык» төшенчәләрен билгеләүче өзекләрне әзерләргә.
- «Ата-ана турында», «Сабырлык турында», «Игенчелек — бөек һөнәр» хикмәтләренең текстларын һәр төркемгә берәр комплект итеп бастырырга.
- Төркем карточкаларын әзерләргә: «тема», «идея», «дәлил», «сәнгать чарасы»; һәр төркемгә 1 комплект.
- Дәлилләрне тактада урнаштыру өчен стикерлар, маркерлар һәм А3 кәгазь әзерләргә.
- Экранга дәрес темасын, «сыйфый әдәбият» билгеләмәсен һәм «тема — дәлил — нәтиҗә» моделен чыгарырга.
- ЭОР буларак дәреслектә бирелгән QR-код материалын һәм Мәүлә Колый хикмәтләренең аудиоязмасын алдан тикшерергә.
- Проектор, ноутбук, интернетка тоташу һәм аудиоколонка әзерләргә.
- Парларда эшләү өчен һәр парга «ОГЭ форматы» карточкасы, һәр укучыга үзбәя битен таратырга.
- Тактаның бер өлешенә «Сүзләр сандыгы» өчен сүзләр урнаштырырга: «хикмәт», «сыйфый», «нәсыйхәт», «сабырлык», «гыйлем».
Ход урока
Этап 1. Оештыру һәм мотивация (3 мин)
Максат этапа: укучыларны дәрес эшенә җәлеп итү һәм проблемалы сорау аша темага кертү.
Время | Действие учителя | Действие учеников |
|---|---|---|
1 мин | Укытучы: "Исәнмесез, укучылар! Бүген без XVII гасыр татар әдәбиятына мөрәҗәгать итәбез. Экрандагы сүзләргә игътибар итегез: сабырлык, гыйлем, ата-ана, хезмәт. Бу сүзләрне нәрсә берләштерә?" | Сүзләрне укыйлар, парларда 30 секунд фикер алышалар; җавап бирәләр: "Алар кешенең әхлагы һәм дөрес яшәү белән бәйле". |
2 мин | Укытучы экранда сорау күрсәтә: "Әдәби әсәр кеше тормышына киңәш бирә аламы? Мәүлә Колый хикмәтләре безгә нинди юл күрсәтә?" Укытучы җавапны дәрес ахырына кадәр истә калдырырга куша. | Проблемалы сорауга башлангыч фараз әйтәләр: "Әйе, хикмәтләр яхшылыкка, сабырлыкка һәм белемгә өнди". |
Завершение этапа: укытучы йомгак ясый: "Без хикмәтләрнең тормыш тәҗрибәсенә бәйле булуын фаразладык. Хәзер XVII гасыр әдәби мохитен һәм сыйфый әдәбиятның үзенчәлекләрен искә төшерик."
Этап 2. Белемнәрне актуальләштерү (5 мин)
Максат этапа: XVII гасыр татар әдәбияты турында алдагы белемнәрне искә төшерү һәм яңа төшенчәләргә таяныч булдыру.
Время | Действие учителя | Действие учеников |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы: "Экранда өч фикер бар. Кайсысы дөрес? 1) XVII гасырда татар әдәбиятының үсешенә тарихи шартлар тәэсир итмәгән. 2) Әдәбиятта халыкның рухи һәм әхлакый эзләнүләре чагылыш тапкан. 3) Сыйфый әдәбиятта бары тик табигать күренешләре сурәтләнә." | Бармаклар белән дөрес фикер номерын күрсәтәләр; җавап бирәләр: "Дөрес фикер — икенче фикер". |
3 мин | Укытучы дәреслектәге мәгълүматка таянып сорый: "Сыйфый әдәбият нинди максат белән язылган? Хикмәт нәрсә ул?" Аңлатмаларны тактага кыскача теркәп бара. | Укучылар дәреслектән кирәкле җөмләләрне табып укыйлар: "Сыйфый әдәбият дини-әхлакый фикерләрне җиткерә"; "Хикмәт — гыйбрәтле, үгет-нәсыйхәтле шигъри әсәр". |
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Без төп төшенчәләрне искә төшердек. Ләкин сыйфый әдәбиятны гади үгет-нәсыйхәттән нәрсә аера? Бу сорауга текстны тикшереп җавап табарбыз."
Этап 3. Проблеманы кую һәм максат билгеләү (4 мин)
Максат этапа: укучыларның үзләренә тикшеренү максатын һәм эш планын формалаштыру.
Время | Действие учителя | Действие учеников |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы өч өзекнең исемен экранга чыгара: «Ата-ана турында», «Сабырлык турында», «Игенчелек — бөек һөнәр». "Исемнәргә карап, бу хикмәтләрдә нинди мәсьәләләр күтәрелер дип уйлыйсыз?" | Фаразлар әйтәләр: "Ата-ананы хөрмәт итү", "Сабыр булу", "Хезмәтнең кадерен белү". |
2 мин | Укытучы: "Бүгенге тикшеренү соравыбыз: Мәүлә Колый хикмәтләре укучыны нинди әхлакый кыйммәтләргә өнди һәм моны автор нинди чаралар белән күрсәтә? Эш планын төзегез: укыйбыз, дәлил табабыз, модель төзибез, нәтиҗә ясыйбыз." | Максатны дәфтәргә язалар һәм эш планын кабатлыйлар. |
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Максат һәм план билгеле. Хәзер хикмәтләрне төркемнәрдә өйрәнеп, һәр фаразны текст белән дәлилләрбез."
Этап 4. Яңа белемне ачу: төркемнәрдә текст тикшерү (12 мин)
Максат этапа: хикмәтләрнең темасын, идеясен һәм сәнгатьчә үзенчәлекләрен текстка таянып ачу.
Время | Действие учителя | Действие учеников |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы өч төркемгә карточкалар тарата: "Беренче төркем — «Ата-ана турында», икенче төркем — «Сабырлык турында», өченче төркем — «Игенчелек — бөек һөнәр». Рольләрне бүлегез: укучы, дәлил эзләүче, модель төзүче, чыгыш ясаучы." | Төркемнәр рольләрне бүләләр, үзләренә бирелгән хикмәтне эчтән укыйлар. |
6 мин | Укытучы тикшеренү алгоритмын күрсәтә: "Карточкагызга 1) теманы, 2) төп фикерне, 3) ике текст дәлилен, 4) бер сәнгать чарасын языгыз. Дәлилне өзектән төгәл күчерегез. Авырлык булса, «Бу фикер авторның нинди киңәшен күрсәтә?» дигән сорауга җавап бирегез." | Төркемнәр хикмәтне сәнгатьле укыйлар, тема һәм идеяне аералар, ике цитата сайлыйлар. Мәсәлән: "Ата-анага хөрмәт — кешенең бурычы"; "Сабырлык нәтиҗәгә китерә"; "Хезмәт һәм игенчелек — бөек һөнәр". |
4 мин | Укытучы һәр төркем янына барып сораулар бирә: "Сезнең фикерегезне кайсы юл дәлилли? Кабатлау яки боерык формасы нинди тәэсир тудыра? Хикмәтне бер җөмлә белән ничек гомумиләштерер идегез?" | Җавапларын төгәлләштерәләр, А3 кәгазендә «тема — дәлил — нәтиҗә» моделен төзиләр. |
Запись в тетрадях
Укучылар язалар: «Хикмәт — гыйбрәтле, үгет-нәсыйхәтле шигъри әсәр. Мәүлә Колый хикмәтләрендә әти-әнине хөрмәт итү, сабырлык, гыйлем һәм хезмәт темалары күтәрелә».
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Төркемнәр тексттан дәлил тапты һәм аны модельдә күрсәтте. Хәзер һәр төркем үз нәтиҗәсен тәкъдим итсен, ә без охшаш һәм аермалы якларны бергә билгелик."
Этап 5. Төркем чыгышлары һәм беренчел ныгыту (8 мин)
Максат этапа: төркем нәтиҗәләрен тыңлау, хикмәтләрне чагыштыру һәм автор фикерен гомумиләштерү.
Время | Действие учителя | Действие учеников |
|---|---|---|
6 мин | Укытучы: "Һәр төркемгә ике минут. Чыгышта хикмәтнең исемен, темасын, төп фикерен һәм бер дәлилне әйтегез. Тыңлаучылар дәфтәрдә ике багана ясый: «уртаклык» һәм «аерма»." Һәр чыгыштан соң: "Бу фикер башка хикмәтләр белән ничек бәйләнә?" | Чыгыш ясаучылар модельне яклыйлар. Башка укучылар тыңлыйлар һәм язалар: барлык хикмәтләрдә дә әхлакый киңәш, яхшылыкка өндәү бар; темалар төрле. |
2 мин | Укытучы өстәмә сорау бирә: "Мәүлә Колый укучыга турыдан-туры мөрәҗәгать итәме? Кайсы сүзләр киңәш һәм кисәтү булып яңгырый?" | Цитаталар китерәләр: "сабыр ит", "белмәк кирәк", "гыйлемлек"; нәтиҗә ясыйлар: автор укучыга үгет-нәсыйхәт бирә. |
Завершение этапа: укытучы йомгаклый: "Өч хикмәтнең темалары төрле булса да, аларны кешенең дөрес яшәү юлын эзләве берләштерә. Хәзер һәрберегез текстны мөстәкыйль анализлап карар."
Этап 6. ИКТ һәм парларда практик эш: ОГЭ форматы (7 мин)
Максат этапа: текст анализы алгоритмын индивидуаль һәм парларда куллану.
Время | Действие учителя | Действие учеников |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы ЭОРдан «Игенчелек — бөек һөнәр» хикмәтенең аудиоязмасын яңгырата: "Уку барышында кабатланган сүзләргә һәм фикернең үзгәрүенә игътибар итегез." | Аудионы тыңлыйлар, кабатланган сүзләрне билгелиләр: "гыйлемлек", "сабырлык", "рәхмәт". |
3 мин | Укытучы парларга карточка бирә: "1. Хикмәтнең темасын бер җөмләдә языгыз. 2. Авторның төп фикерен билгеләгез. 3. Җавабыгызны бер цитата белән дәлилләгез." | Парлар җавап әзерлиләр: "Хикмәт гыйлем һәм хезмәтнең кадерен аңлата. Автор кеше белемгә омтылырга тиеш дип саный. Моңа «Гыйлемлек — Хак рәхмәте» юлы дәлил." |
2 мин | Укытучы ике парның җавабын тыңлый һәм критерийны искә төшерә: "Тема — нәрсә турында; идея — автор нәрсә әйтә; дәлил — тексттагы төгәл юл." | Парлар бер-берсенең җавабын «ике уңыш, бер киңәш» алымы белән бәялиләр. |
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Сез тема белән идеяне аерып, фикерне цитата белән дәлилләдегез. Бу күнекмә әдәбият буенча имтихан биремнәрендә дә кирәк булачак. Хәзер үзләштерү дәрәҗәсен мөстәкыйль тикшерәбез."
Этап 7. Мөстәкыйль эш һәм тикшерү (4 мин)
Максат этапа: укучының хикмәтне мөстәкыйль аңлавын һәм үз җавабын бәяли алуын тикшерү.
Время | Действие учителя | Действие учеников |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы: "Мөстәкыйль рәвештә бер хикмәтне сайлагыз һәм өч юллы җавап языгыз: тема, идея, тексттан дәлил. Вакыт беткәч, экрандагы алгоритм буенча үзегезне тикшерерсез." | Сайланган хикмәт буенча өч өлешле җавап язалар. |
1 мин | Укытучы экранда тикшерү өлгесен күрсәтә: "Тема дөресме? Идея темадан киңрәк ачылганмы? Дәлил тексттан алынганмы?" | Җавапларын тикшерәләр, кирәк булса бер сүзне яки фикерне төзәтәләр. |
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Сез үз җавабыгызны тема, идея һәм дәлил буенча тикшердегез. Дәрес ахырында без баштагы сорауга әйләнеп кайтып, гомуми нәтиҗә ясарбыз."
Этап 8. Рефлексия һәм өй эше (2 мин)
Максат этапа: уку нәтиҗәләрен аңлау, шәхси фикерне формалаштыру һәм өй эшен ачык билгеләү.
Время | Действие учителя | Действие учеников |
|---|---|---|
1 мин | Укытучы: "Баштагы сорауга җавап бирегез: Мәүлә Колый хикмәтләре укучыны нинди кыйммәтләргә өнди? Җавабыгызда бер хикмәт исемен һәм бер дәлилне кулланыгыз." | Чиратлап җавап бирәләр: "Хикмәтләр сабырлыкка, гыйлемгә, хезмәткә һәм ата-ананы хөрмәт итүгә өнди. «Ата-ана турында» хикмәте моны ачык күрсәтә." |
1 мин | Укытучы «Чыгарга билет» тарата: "Бер яңа төшенчә, бер дәлил һәм калган бер сорау языгыз." Өй эшен аңлата. | Чыгарга билет тутыралар: "Хикмәт — гыйбрәтле шигырь; дәлил — цитата; соравым — сыйфый әдәбиятның башка әсәрләре нинди?" Өй эшен язалар. |
Критерии оценивания практической работы
- «5» — тема һәм идея дөрес билгеләнгән, кимендә ике төгәл текст дәлиле китерелгән, модель тулы һәм чыгыш аңлаешлы.
- «4» — тема һәм идея дөрес, бер дәлил төгәл, икенчесендә вак хата бар; модельнең төп өлешләре тулган.
- «3» — хикмәтнең гомуми эчтәлеге аңлашыла, әмма тема белән идея бутала яки дәлил текст белән җитәрлек бәйләнми.
Рефлексия
Вопрос для ученика | Цель вопроса |
|---|---|
Бүген «хикмәт» һәм «сыйфый әдәбият» төшенчәләрен ничек аңлатыр идең? | Төшенчәләрне үзләштерү дәрәҗәсен ачыклау. |
Кайсы хикмәтнең төп фикерен дәлилләү җиңелрәк булды? Ни өчен? | Текст белән эшләүдәге уңайлы һәм катлаулы урыннарны билгеләү. |
Җавабыңда цитатаны ничек кулландың? | ОГЭ форматына якын дәлилләү күнекмәсен тикшерү. |
Киләсе дәрестә нәрсәне тирәнрәк өйрәнергә телисең? | Алдагы уку ихтыяҗын һәм укучының үз-үзен билгеләвен ачыклау. |
Завершающее слово учителя
Укытучы: "Бүген без XVII гасыр татар әдәбиятының мөһим юнәлеше булган сыйфый әдәбият белән таныштык. Мәүлә Колый хикмәтләре кешене сабырлыкка, гыйлемгә, хезмәткә һәм ата-ананы хөрмәт итәргә өнди. Текст анализында иң мөһиме — тема белән идеяне бутамаска һәм фикерне төгәл цитата белән дәлилләргә. Киләсе дәрестә без хикмәтләрнең тел-сурәтләү чараларын тирәнрәк өйрәнербез."
Домашнее задание
Уровень | Что задать | Зачем |
|---|---|---|
Базовый (обязательный) | Дәреслектәге Мәүлә Колый турындагы мәгълүматны һәм бер хикмәтне кабатларга; сайланган хикмәтнең темасын, идеясен һәм ике текст дәлилен язып килергә. | Төп төшенчәләрне һәм «тема — идея — дәлил» алгоритмын ныгыту; җавапта цитатаның төгәллеген тикшерү. |
Средний (повышающий) | «Ата-ана турында» һәм «Сабырлык турында» хикмәтләрен чагыштырырга: уртак ике фикерне, ике аерманы һәм һәр хикмәттән берәр дәлилне күрсәтергә. | Чагыштыру, гомумиләштерү һәм тексттан мәгълүмат сайлау күнекмәсен үстерү. |
Продвинутый (дополнительный) | Мәүлә Колый хикмәтләренең берсе буенча иҗади эш әзерләргә: «Хикмәтнең бүгенге яшь кешегә мөрәҗәгате» темасына 8–10 җөмләле фикер, кимендә ике цитата белән. | Әдәби текстны хәзерге тормыш белән бәйләү, шәхси фикерне дәлилләп язу һәм иҗади фикерләүне үстерү. |
Чыгарга алдыннан контроль сораулар: «Хикмәт нәрсә ул?», «Сыйфый әдәбиятның ике билгесен атагыз», «Мәүлә Колый хикмәтләрендә нинди әхлакый кыйммәтләр күтәрелә?», «Тема белән идеянең аермасы нәрсәдә?», «Үз җавабыңны тексттан бер цитата белән дәлиллә.»
