Кече фольклор жанрлары: табышмаклар, мәкальләр һәм әйтемнәр
Максатлар һәм бурычлар
- SMART-максат: дәрес ахырына укучылар табышмак, мәкаль һәм әйтемнең төп үзенчәлекләрен аера, кимендә өч табышмакның җавабын таба, ике мәкальнең мәгънәсен аңлата һәм «Авыз иҗаты» темасы буенча тикшерү эшен критерийлар нигезендә башкара.
- Табышмак, мәкаль һәм әйтем төшенчәләрен үзләштерү, аларның жанр үзенчәлекләрен атау.
- Табышмакларны чишү, мәкальләрнең мәгънәсен аңлату һәм аларны тормыштагы хәлләр белән бәйләү.
- Текстларны чагыштыру, дәлилле җавап бирү, иптәшләренең фикерен тыңлау һәм үз җавабын төзәтү.
- Туган телгә, халык авыз иҗатына һәм татар халкының рухи мирасына кызыксыну тәрбияләү.
Планлаштырылган нәтиҗәләр
Шәхси нәтиҗәләр
- Укучы татар халкының авыз иҗатын мәдәни мирас буларак кадерләү кирәклеген аңлый.
- Үз фикерен тыныч һәм дәлилле белдерүгә, иптәшләренең җавапларына хөрмәт белән карарга омтыла.
- Тикшерү эшен үтәгәндә җаваплылык һәм үз-үзенә ышаныч күрсәтә.
- Мәкальләрдә чагылган хезмәт, дуслык, белем һәм намуслылык кыйммәтләрен таный.
Метапредмет нәтиҗәләр
- Текстны мәгънәви өлешләргә бүлә, төп фикерне ачыклый һәм кирәкле мәгълүматны таба.
- Жанрларны билгеләү өчен чагыштыру, классификацияләү һәм дәлилләү алымнарын куллана.
- Парларда һәм төркемнәрдә эшне планлаштыра, вакытны күзәтә һәм нәтиҗәне тикшерә.
- Үз эшен критерийлар буенча бәяли, хатасын таба һәм төзәтә.
- Сөйләмдә татар теленең әдәби нормаларын саклап, тулы җөмләләр белән җавап бирә.
Предмет нәтиҗәләр
- Табышмакның яшерен предметны билгеләр аша тасвирлаганын аңлата.
- Мәкальнең тәмамланган фикер һәм гыйбрәтле нәтиҗә булуын, әйтемнең образлы сүзтезмә икәнен аера.
- Бирелгән мисалларны табышмак, мәкаль яки әйтем төренә кертә һәм җавабын дәлилли.
- Мәкальләрнең мәгънәсен үз сүзләре белән аңлата һәм аларга туры килгән тормышчан мисал китерә.
- «Авыз иҗаты» темасы буенча тикшерү эшенең биремнәрен мөстәкыйль башкара.
Универсаль уку гамәлләре (УУГ)
Шәхси УУГ
- Укучы үзенең халык иҗатына мөнәсәбәтен формалаштыра һәм дәрес максатын аңлый.
- Белемнең көндәлек аралашуда һәм тормыштагы хәлләрне бәяләүдә кирәк булуын аңлый.
- Үз эшенең нәтиҗәсенә җаваплы карау гадәтен ныгыта.
- Мәкальләрдәге әхлакый фикерләрне үз тәртибе белән бәйли.
Регулятив УУГ
- Дәрес башында үз алдына: «жанрларны танырга һәм мәгънәсен аңлатырга өйрәнәм» дигән максат куя.
- Биремне уку, җавапны формалаштыру һәм тикшерү эзлеклелеген планлаштыра.
- Таймер һәм критерийлар ярдәмендә үз эшенең вакытын контрольдә тота.
- Хатасын эталон белән чагыштыра һәм кирәк булса җавабын төзәтә.
Танып-белү УУГ
- Текстларны билгеләре буенча төркемли һәм жанрлар арасында уртаклык белән аерманы таба.
- Образлы мәгънәне туры мәгънәдән аера.
- Мәкальнең төп фикерен дәлилләү өчен тексттан сүзләр һәм гыйбарәләр сайлый.
- Табышмакның җавабын фаразлый, гипотезасын билгеләр белән раслый.
- Мәгълүматны таблица, карточка һәм кыска язма рәвешендә тәкъдим итә.
Коммуникатив УУГ
- Парларда фикер алышканда чират белән сөйли һәм иптәшен бүлдерми.
- Үз җавабына дәлил китерә һәм башка җавапларны хөрмәт белән бәяли.
- Төркемдә рольләрне бүлешә: укучы, язучы, вакыт сакчысы һәм чыгыш ясаучы.
- Аңлашылмаган урын буенча сорау бирә һәм уртак карарга килә.
Укытучының дәрескә әзерлеге
- Табышмаклар, мәкальләр һәм әйтемнәр язылган өч төрле карточка җыелмасын әзерләргә: һәр укучыга бер карточкадан, 25 данә.
- Төркемнәр өчен жанр билгеләре язылган өч зур плакат һәм магнитлар әзерләргә.
- Экранга дәрес темасын, максатны, өч жанрның кыска схемасын һәм тикшерү критерийларын чыгарырга.
- Һәр укучыга тикшерү эше бланкы һәм үзбәя таблицасы бастырырга.
- Төркемнәр өчен А3 кәгазе, фломастерлар, стикерлар һәм таймер әзерләргә.
- Тактага «Табышмак — ?», «Мәкаль — ?», «Әйтем — ?» дигән терәк схеманы язып куярга.
- Тикшерү эшеннән соң үзара тикшерү өчен җаваплар эталонын аерым биттә әзерләргә.
- Проектор, ноутбук, интерактив такта һәм кыска аудиоязма өчен колонкалар әзерләргә.
Дәрес барышы
1 нче этап. Оештыру һәм мотивация (4 мин)
Вакыт | Укытучының эшчәнлеге | Укучыларның эшчәнлеге |
|---|---|---|
1 мин | Укытучы елмаеп каршы ала: "Исәнмесез, укучылар! Бүген без сүзләрнең яшерен мәгънәсен эзләрбез, тапкырлыкны сынап карарбыз. Дәфтәрләрегезне, каләмнәрегезне әзерләгез. Эш барышында бер-берегезгә ярдәм итегез, ләкин җавапны дәлилләргә онытмагыз." | Укучылар сәламләшә, дәрес кирәк-яракларын әзерли, игътибарларын тактага юнәлтә. |
3 мин | Укытучы экранга табышмак чыгара: "Үзе түгәрәк, үзе кызыл, агач башында үсә. Бу нәрсә?" Аннары сорый: "Без бу текстны нинди жанр дип атыйбыз? Аның җавабы нәрсә? Бүгенге дәрестә нинди серләрне ачарбыз?" | Укучылар табышмакны укый, җавап бирә: "Алма"; фаразлый: "Бу — табышмак. Без табышмак, мәкаль һәм әйтемнәрне өйрәнербез". |
2 нче этап. Белемнәрне актуальләштерү (6 мин)
Вакыт | Укытучының эшчәнлеге | Укучыларның эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы «Беләм — Беләсем килә» алымын тәкъдим итә: "Тактадагы беренче баганага авыз иҗаты турында белгәннәрегезне языгыз. Икенче баганага бүген белергә теләгән соравыгызны языгыз. Бер минут уйлагыз, аннары парда фикер алышыгыз." | Укучылар стикерларга берәр белгәннәрен һәм бер сорауларын яза, парда укый. |
4 мин | Укытучы сораулар бирә: "Авыз иҗаты әсәрләрен кем иҗат иткән? Алар ничек сакланып калган? Нинди жанрларны беләсез?" Җавапларны тактага кластер итеп терки: җыр, әкият, бәет, табышмак, мәкаль, әйтем. | Укучылар җавап бирә: "Аларны халык иҗат иткән"; "Авыздан-авызга күчеп сакланган"; белгән жанрларын атый һәм кластерга өсти. |
3 нче этап. Проблеманы ачыклау һәм максат кую (5 мин)
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
Вакыт | Укытучының эшчәнлеге | Укучыларның эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы өч текстны экранга чыгара: "Күп белсәң — күп күрерсең"; "Авызы юк, теше бар"; "Борын салындыру". Сорау бирә: "Бу өч текстның кайсысы бер үк жанрга керә? Ни өчен аларны бер кагыйдә белән аңлатып булмый?" | Укучылар текстларны укый, фаразлый: "Беренчесе мәкаль, икенчесе табышмак, өченчесе әйтем"; үз фикерләрен дәлилли. |
3 мин | Укытучы: "Димәк, бүгенге проблемалы сорау: табышмакны, мәкальне һәм әйтемне нинди билгеләр буенча аерырга? Дәрес ахырына бу сорауга тулы җавап бирербез. Максатны дәфтәргә кыскача языгыз." | Укучылар максатны формалаштыра: "Табышмак, мәкаль һәм әйтемнең билгеләрен өйрәнергә, мисалларны аерырга һәм мәгънәләрен аңлатырга." |
4 нче этап. Яңа белемне ачу (10 мин)
Вакыт | Укытучының эшчәнлеге | Укучыларның эшчәнлеге |
|---|---|---|
4 мин | Укытучы өч төркемгә карточкалар тарата һәм әйтә: "Карточкадагы текстларны укыгыз. Аларны билгеләре буенча өч төркемгә урнаштырыгыз. Сезгә 2 минут бирелә. Аннары һәр төркем бер мисалны укып, ни өчен шулай урнаштырганын аңлата." | Укучылар карточкаларны укый, текстларны өч төркемгә аера, җавапларын дәлилли. Мисаллар: "Кечкенә генә йорт, эче тулы йомгак"; "Иң татлы тел — туган тел"; "Төсе китү". |
3 мин | Укытучы тактада схема төзи: "Табышмак — яшерен предметны билгеләр ярдәмендә таптыручы жанр; мәкаль — тәмамланган, гыйбрәтле фикер; әйтем — образлы, күчерелмә мәгънәле сүзтезмә." Сораулар бирә: "Табышмакта нәрсә яшерелә? Мәкаль нәрсәгә өйрәтә? Әйтемне җөмләдә ничек кулланырга?" | Укучылар схеманы дәфтәргә күчерә, җавап бирә: "Предмет яки күренеш яшерелә"; "Мәкаль киңәш һәм нәтиҗә бирә"; "Әйтемне сөйләм эчендә образлы мәгънәдә кулланырга кирәк". |
3 мин | Укытучы җөмләләрне экранга чыгара: "Дустың булса — сереңне әйт", "Күз ачып йомганчы", "Ике туган су коена". "Һәр мисалның жанрын атагыз һәм бер җөмлә белән аңлатыгыз", — ди. | Укучылар җавап бирә: "Беренчесе мәкаль, чөнки киңәш бирә"; "Икенчесе әйтем, чөнки бик тиз дигән мәгънәдә"; "Өченчесе табышмак, җавабы — керфекләр". |
Дәфтәргә язу
5 нче этап. Беренчел ныгыту. «Жанрны тап» уены (6 мин)
Вакыт | Укытучының эшчәнлеге | Укучыларның эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы һәр парга дүрт карточка бирә: "Эш беткәч уйнарга ярый"; "Кара карга карга кунган"; "Җиң сызгану"; "Кат-кат туныйсың, ерак китәсең". "Карточкаларны жанрларга бүлегез һәм берсенең мәгънәсен аңлатыгыз", — ди. | Парлар карточкаларны аера: мәкаль, табышмак, әйтем. Җавапларын дәфтәргә язалар, бер мисалны телдән дәлиллиләр. |
3 мин | Укытучы «Подумай — парда фикер алыш — уртаклаш» алымын куллана: "Кайсы текст сезгә иң җиңел һәм иң катлаулы булды? Ни өчен?" Дөрес җавапларны тактадагы өч баганага урнаштыра. | Укучылар башта мөстәкыйль уйлый, аннары парда фикер алыша, җавап бирә: "Табышмакта предмет билгеләре бирелә; әйтемнең мәгънәсе туры түгел". |
6 нчы этап. Мөстәкыйль тикшерү эше һәм үзара тикшерү (10 мин)
Вакыт | Укытучының эшчәнлеге | Укучыларның эшчәнлеге |
|---|---|---|
7 мин | Укытучы бланклар тарата: "Тикшерү эше мөстәкыйль башкарыла. 1 нче биремдә жанрны билгеләгез; 2 нче биремдә табышмакларга җавап табыгыз; 3 нче биремдә мәкальләрнең мәгънәсен аңлатыгыз; 4 нче биремдә бирелгән тормыш хәленә туры килгән мәкальне сайлагыз. Башта барлык биремнәрне укыгыз, аннары эшне башкарыгыз." | Укучылар бланктагы биремнәрне мөстәкыйль үти, җавапларын тулы җөмләләр белән яза. Үрнәк: "Күп укыган күп белә" — мәкаль, чөнки гыйбрәтле фикер бирә. |
3 мин | Укытучы җаваплар эталонын экранга чыгара: "Эшегезне иптәшегез белән алышыгыз. Һәр дөрес җавапка бер балл куегыз, аңлату биреме өчен җавапның дәлилен дә тикшерегез. Хатаны кызыл түгел, яшел сызык белән билгеләгез." | Укучылар эшләрен парда алыша, эталон белән чагыштыра, баллар саный, бер хатасын төзәтә һәм иптәшенә конкрет киңәш яза. |
Тикшерү эшенең эчтәлеге
- 1 нче бирем: «Агач башында йомры туп — кышын да ул төшми»; «Белем — нур, наданлык — хур»; «Авыз еру» текстларының жанрын билгеләргә.
- 2 нче бирем: «Ике туган бер-берсен күрми» һәм «Көн-төн йөри, эзләре юк» табышмакларының җавапларын язарга.
- 3 нче бирем: «Тырышкан табар, ташка кадак кагар» мәкаленең мәгънәсен үз сүзләрең белән аңлатырга.
- 4 нче бирем: Дустыңа авыр биремне үтәргә ярдәм иткәндә туры килгән мәкальне сайларга һәм ни өчен сайлавыңны язарга.
7 нче этап. Рефлексия һәм өй эше (4 мин)
Вакыт | Укытучының эшчәнлеге | Укучыларның эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы «Чыгарылыш билеты» алымын тәкъдим итә: "Стикерга өч җөмләне тәмамлагыз: «Мин бүген белдем...», «Миңа авыр булды...», «Мин тормышта куллана алам...»" | Укучылар стикерларга җавап яза, тактадагы «Белдем» өлешенә беркетә. |
2 мин | Укытучы сорый: "Табышмак, мәкаль һәм әйтемне бер җөмләдә ничек аерырсыз? Өй эшен сайлап алыгыз: мәҗбүри өлешне барыгыз да эшли, өстәмә өлешләр теләк буенча." | Укучылар җавап бирә: "Табышмакның җавабы була, мәкаль нәтиҗә һәм киңәш бирә, әйтем образлы сүзтезмә була"; өй эшен язып ала. |
Практик эшне бәяләү критерийлары
- «5» билгесе — тикшерү эшенең барлык биремнәре дөрес үтәлгән, жанрлар дөрес билгеләнгән, табышмак җаваплары табылган һәм мәкаль мәгънәсе тулы, дәлилле аңлатылган.
- «4» билгесе — биремнәрнең күпчелеге дөрес үтәлгән, бер жанрны билгеләүдә яки мәкаль мәгънәсен аңлатуда кечкенә хата бар, ләкин төп төшенчәләр үзләштерелгән.
- «3» билгесе — табышмак, мәкаль һәм әйтемнең кимендә икесен аера, әмма җавапларда төгәлсезлекләр һәм дәлил җитмәү очрый; эшнең яртысыннан күбрәге үтәлгән.
- «2» билгесе — жанрларны аеруда җитди кыенлыклар бар, биремнәрнең яртысыннан азы үтәлгән; укытучы ярдәме белән кабат эшләү кирәк.
Рефлексия
Укучыга сорау | Сорауның максаты |
|---|---|
"Табышмак, мәкаль һәм әйтемне нинди билгеләр буенча аерасыз?" | Төп төшенчәләрнең аңлану дәрәҗәсен ачыклау. |
"Кайсы бирем сезгә иң авыр булды һәм ни өчен?" | Жанрны тануда һәм мәгънәне аңлатудагы кыенлык нокталарын табу. |
"Бүгенге кайсы мәкальне тормышта кулланырга мөмкин? Мисал китерегез." | Белемне тормышчан ситуациягә күчерүне бәяләү. |
"Үз эшегезне бүгенге максат белән чагыштырганда, нәрсә булдыра аласыз?" | Укучының үзбәясен һәм алга таба эш юнәлешен билгеләү. |
Укытучының йомгаклау сүзе
Өй эше
Дәрәҗә | Нәрсә бирергә | Ни өчен |
|---|---|---|
Базовый (мәҗбүри) | Табышмак, мәкаль һәм әйтемгә икешәр мисал табып язарга; һәр мисалның жанрын бер җөмлә белән дәлилләргә. | Өч жанрның билгеләрен ныгыта; тикшергәндә жанр атамасына һәм дәлилнең төгәллегенә игътибар итәргә. |
Уртача (күтәрүче) | Өч табышмак төзергә һәм аларның җавапларын язмаска; ике мәкальнең мәгънәсен үз сүзләрең белән аңлатырга. | Иҗади фикерләүне, тасвирлау һәм мәгънә ачу күнекмәләрен үстерә; табышмактагы билгеләрнең ачык булуын тикшерергә. |
Алга киткән (өстәмә) | Гаиләдә яки өлкән туганнардан ишетелгән биш мәкаль яисә әйтемне язып алырга, аларның кайсы очракта кулланылуын күрсәткән кечкенә диалог төзергә. | Фольклорны гаилә тәҗрибәсе белән бәйли, мәкаль һәм әйтемнең сөйләмдә кулланылышын күрсәтә; диалогның мәгънәгә туры килүен тикшерергә. |