Синонимнар, антонимнар, омонимнар. Практикум
Максатлар һәм бурычлар
- SMART-максат: дәрес ахырына укучылар синоним, антоним һәм омонимнарны аера, бирелгән сүзләр арасыннан аларны таба һәм кимендә 80% төгәллек белән җөмләдә дөрес куллана алачак.
- Синонимнарның мәгънәдәш сүзләр булуын аңлату һәм аларны сөйләмне төгәлрәк, матуррак итү өчен кулланырга өйрәтү.
- Антонимнарны мәгънәсе капма-каршы сүзләр буларак танырга һәм чагыштырулы җөмләләр төзергә өйрәтү.
- Омонимнарның язылышы һәм әйтелеше бертөрле, мәгънәләре төрле сүзләр булуын практик мисаллар аша ачыклау.
- Укучыларның сүзлек белән эшләү, төркемдә хезмәттәшлек итү, үз эшен тикшерү һәм нәтиҗә ясау күнекмәләрен үстерү.
Планлаштырылган нәтиҗәләр
Шәхси нәтиҗәләр
- Укучы татар теленең сүз байлыгын аңлый һәм сөйләмне төгәл, матур итеп төзергә омтыла.
- Укучы иптәшләренең җавапларын хөрмәт белән тыңлый, уртак эштә җаваплылык күрсәтә.
- Укучы үзенең уңышын һәм авырлыгын гадел бәяли.
Метапредмет нәтиҗәләр
- Укучы биремнең шартын аңлап, эш тәртибен планлаштыра һәм нәтиҗәсен тикшерә.
- Укучы тексттан кирәкле мәгълүматны таба, сүзләрне чагыштыра һәм төркемли.
- Укучы парда һәм төркемдә фикер алыша, үз җавабын дәлилли.
- Укучы интерактив тактадагы һәм экрандагы мәгълүматны файдаланып эшли.
Предмет нәтиҗәләр
- Укучы синоним, антоним, омоним төшенчәләрен билгели һәм аермаларын аңлата.
- Укучы бирелгән сүзләргә мәгънәдәш һәм капма-каршы сүзләр таба.
- Укучы омонимнарның төрле мәгънәләрен җөмлә эчендә аера.
- Укучы яңа сүзләрне кулланып, бәйләнешле җөмләләр һәм кыска текст төзи.
Универсаль уку гамәлләре (УУГ)
Шәхси УУГ
- Үз фикерен татар телендә аңлаешлы итеп әйтергә омтылу формалаша.
- Сүзләрне урынлы сайлауның аралашудагы әһәмияте аңланыла.
- Үзбәя бирү һәм уку эшчәнлегенә уңай мөнәсәбәт үсә.
Регулятив УУГ
- Дәрес максатын укытучы ярдәмендә формалаштыра.
- Биремнәрне башкару тәртибен планлаштыра һәм вакытны күзәтә.
- Үз җавабын үрнәк белән чагыштыра, хатасын төзәтә.
- Дәрес ахырында үз эшенә бәя бирә.
Танып-белү УУГ
- Сүзләрнең мәгънәсен чагыштыра, классификацияли һәм нәтиҗә ясый.
- Контекстка таянып омонимның мәгънәсен ачыклый.
- Таблица, схема һәм электрон бирем белән эшли.
- Мисаллар нигезендә кагыйдәне мөстәкыйль формалаштыра.
Коммуникатив УУГ
- Парларда һәм төркемнәрдә рольләрне бүлешеп эшли.
- Иптәшенә сорау бирә һәм җавабын дәлилли.
- Фикерләр аермасын тыныч юл белән хәл итә.
- Уртак нәтиҗәне сыйныф алдында тәкъдим итә.
Укытучының дәрескә әзерлеге
- Синоним, антоним һәм омонимнарга багышланган презентация әзерләргә: һәр төшенчәгә билгеләмә, мисал һәм рәсем урнаштырырга.
- Өч төрле төстәге карточкалар әзерләргә: яшел — синонимнар, кызыл — антонимнар, зәңгәр — омонимнар; һәр партага бер комплект бирергә.
- Төркемнәр өчен өч конверт әзерләргә: «Синонимнар», «Антонимнар», «Омонимнар»; һәр конвертка 8–10 сүзле карточкалар салырга.
- «Сүзләрне тоташтыр» интерактив биремен алдан ачарга: матур — гүзәл, озын — кыска, алма — алма.
- Экранга рефлексия өчен «Мин беләм — Мин өйрәндем — Миңа авыр» таблицасын чыгарырга.
- Тактага дәрес темасын, төп төшенчәләр схемасын һәм үзбәя критерийларын язып куярга.
- Һәр укучыга практик эш бите һәм чыгу билеты бастырырга; 25 укучыга 25 данә әзерләргә.
- Физкультминутка өчен өч сүзле карточка әзерләргә: «синоним» — кулларны өскә күтәрү, «антоним» — кулларны ике якка җәю, «омоним» — бер урында әйләнү.
- Проектор, компьютер, интерактив такта, таймер һәм магнитлар әзерләргә.
- Төркемнәр өчен А3 кәгазьләре һәм маркерлар әзерләргә.
Дәрес барышы
Этап 1. Оештыру һәм мотивация (3 мин)
Максат этапа: укучыларны эшкә көйләү, темага кызыксыну уяту һәм сүзләрнең аралашудагы әһәмиятен күрсәтү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
1 мин | Укытучы: "Исәнмесез, укучылар! Бүген без сүзләрнең серле дөньясына сәяхәт итәбез. Өстәлләрегездә дәфтәр, ручка һәм практик эш бите бармы? Барыгыз да әзер булса, елмаеп иптәшегезгә карагыз." | Укучылар кирәкле әсбапларын тикшерәләр, бер-берсенә елмаялар, дәрескә әзерләнәләр. |
2 мин | Укытучы экранда өч җөмлә күрсәтә: "Бу — матур йорт. Бу — гүзәл йорт."; "Көн якты, төн караңгы."; "Алма агачта үсә. Мин кызыл алма ашадым." Укытучы сорый: "Кайбер сүзләр ни өчен бер-берсенә якын? Кайсылары капма-каршы? Кайсы сүз ике төрле мәгънәдә кулланылган?" | Укучылар җөмләләрне укыйлар, фаразлыйлар: "Матур һәм гүзәл — якын мәгънәле", "якын һәм ерак — капма-каршы", "алма — агач исеме дә, җимеш исеме дә". |
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: "Сез сүзләр арасындагы өч төрле бәйләнешне сизеп алдыгыз. Бүген без аларның исемнәрен ачыкларбыз һәм җөмләләрдә дөрес кулланырга өйрәнербез."
Этап 2. Белемнәрне актуальләштерү (5 мин)
Максат этапа: сүз һәм аның мәгънәсе турында элекке белемнәрне искә төшерү, укучыларның башлангыч фикерләрен ачыклау.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы: "Башта «Уйла — партадашың белән фикер алыш — уртаклаш» алымын кулланабыз. 30 секунд эчендә «сүзнең мәгънәсе» дигәндә нәрсә аңлавыгызны уйлагыз. Аннары парда бер-берегезгә аңлатыгыз." | Укучылар башта мөстәкыйль уйлыйлар, соңыннан парда фикер алышалар: "Сүз предметны, билгене яки хәрәкәтне белдерә", "сүзнең мәгънәсе җөмләгә карап ачыклана". |
3 мин | Укытучы тактага «зур», «шат», «килде» сүзләрен яза: "Һәр сүзгә берәр башка сүз белән аңлатма бирегез. Мәсәлән, «зур» сүзенә якын мәгънәле сүз табыгыз. Антонимны да искә төшерегез." | Укучылар парларда сүзләр сайлыйлар һәм тактага язалар: "зур — олы, кечкенә", "шат — сөенечле, моңсу", "килде — килеп җитте, китте". |
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Без сүзнең мәгънәсе җөмләдә һәм башка сүзләр белән мөнәсәбәттә ачылуын искә төшердек. Ләкин бу мөнәсәбәтләрнең төгәл атамаларын әле ачыкларга кирәк."
Этап 3. Проблеманы кую һәм максат билгеләү (4 мин)
Максат этапа: укучыларны проблеманы аңларга һәм дәрес максатын мөстәкыйль формалаштырырга юнәлтү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы экранда бирем күрсәтә: "Бер сүзне өч төрле юл белән кулланып карагыз: «Кояшлы көн — ... көн», «Җәй — кыш», «Колак — колак». Ни өчен беренче очракта охшаш сүз, икенчесендә капма-каршы сүз, өченчесендә бер үк сүз төрле мәгънә бирә?" | Укучылар парларда фикер алышалар, проблеманы формалаштыралар: "Сүзләрнең мәгънә мөнәсәбәтләрен аерырга өйрәнергә кирәк". |
2 мин | Укытучы: "Димәк, бүгенге максатны үзегез әйтеп карагыз. Дәрес ахырына нәрсәне белергә һәм эшли алырга тиешсез?" Укытучы укучылар җавапларын тактада өч баганага урнаштыра. | Укучылар максат тәкъдим итәләр: "Синоним, антоним, омонимны танырга", "мисаллар табарга", "җөмлә төзергә", "үзебезне тикшерергә". |
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: "Безнең максат ачык: өч төшенчәнең аермасын белергә, аларны табарга һәм сөйләмдә кулланырга. Хәзер кагыйдәне мисаллар аша үзебез ачарбыз."
Этап 4. Яңа белемне ачу һәм төркемнәрдә эш (10 мин)
Максат этапа: синоним, антоним һәм омоним төшенчәләренең билгеләмәләрен мисаллар аша формалаштыру.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы өч төркемгә конвертлар тарата: "Һәр төркем үз сүзләр төрен тикшерә. Конверттагы сүзләрне укыгыз, алар арасында нинди мөнәсәбәт барлыгын ачыклагыз һәм А3 кәгазенә кыска кагыйдә языгыз. Бер укучы сүзләрне урнаштырсын, икенчесе аңлатма язсын, өченчесе мисал уйласын, дүртенчесе якласын." | Укучылар рольләрне бүләләр, карточкаларны укыйлар һәм сүзләрне төркемли башлыйлар. |
4 мин | Укытучы төркемнәр янына килеп сораулар бирә: "Сүзләрнең мәгънәләре охшашмы яки капма-каршымы? Омонимнарда язылыш һәм әйтелеш нинди? Бер үк сүзне ике җөмләдә кулланып буламы?" | Синонимнар төркеме: "матур — гүзәл, тиз — җитез" мисалларын тикшерә. Антонимнар төркеме: "ак — кара, озын — кыска" парларын ачыклый. Омонимнар төркеме: "йөз — кешенең йөзе, йөз сум; алма — агач, җимеш" мисалларын яза. |
4 мин | Укытучы төркем чыгышларын тыңлый һәм тактада гомуми схема төзи: "Синонимнар — мәгънәдәш сүзләр; антонимнар — капма-каршы мәгънәле сүзләр; омонимнар — язылышы һәм әйтелеше бер, мәгънәсе төрле сүзләр." Укытучы һәр билгеләмәне укучыларга кабат укыта. | Һәр төркем үз плакатын яклый, мисаллар китерә. Калган укучылар схемага кирәкле сүзләрне өстиләр һәм сораулар бирәләр. |
Дәфтәргә язу
Укучылар дәфтәрләренә язалар: "Синонимнар — мәгънәдәш сүзләр: матур — гүзәл. Антонимнар — капма-каршы мәгънәле сүзләр: көн — төн. Омонимнар — язылышы һәм әйтелеше бер, мәгънәләре төрле сүзләр: алма — агач; алма — җимеш."
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Сез өч төшенчәне үзегез ачтыгыз һәм билгеләмәләрне мисаллар белән дәлилләдегез. Хәзер яңа белемне хәрәкәт һәм тиз җаваплар аша ныгытабыз."
Этап 5. Физкультминутка һәм беренчел ныгыту (4 мин)
Максат этапа: игътибарны яңарту, төшенчәләрне хәрәкәт белән бәйләп истә калдыру.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы: "Мин сүзләр пары әйтәм. Әгәр синонимнар булса, кулларыгызны өскә күтәрегез; антонимнар булса, кулларыгызны ике якка җәегез; омоним булса, бер урында әйләнегез. Игътибарлы булыгыз: «матур — гүзәл», «иртә — соң», «ат — хайван, ат — йөрү хәрәкәте»." | Укучылар һәр сүзләр пары өчен тиешле хәрәкәтне башкаралар һәм җавапларын әйтәләр: "Синонимнар!", "Антонимнар!", "Омоним!". |
2 мин | Укытучы карточкалар күрсәтә: "Тиз җавап бирегез: «дус — дошман», «зур — олы», «яз — ел фасылы, яз — язу хәрәкәте». Ни өчен шулай уйлавыгызны бер җөмлә белән аңлатыгыз." | Укучылар хәрәкәтне күрсәтәләр һәм аңлаталар: "Дус һәм дошман — капма-каршы", "зур һәм олы — мәгънәдәш", "яз сүзенең ике мәгънәсе бар". |
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: "Без төшенчәләрне сүз, фикер һәм хәрәкәт аша кабатладык. Хәзер һәркем үзенең белеменә таянып мөстәкыйль бирем башкарачак."
Этап 6. Практикум: парларда һәм цифрлы биремдә эш (9 мин)
Максат этапа: синоним, антоним һәм омонимнарны җөмлә эчендә аеру һәм куллану.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы практик эшнең беренче биремен аңлата: "Бирелгән сүзләрне өч баганага бүлегез: «шат, кайгы, матур, гүзәл, биек, тәбәнәк, яз, алма, йөз». Һәр төркемгә кимендә ике мисал языгыз." | Укучылар парларда сүзләрне таблицага урнаштыралар: синонимнар — "матур — гүзәл"; антонимнар — "биек — тәбәнәк"; омонимнар — "яз, алма, йөз". |
3 мин | Укытучы экранда интерактив «Сүзләрне тоташтыр» биремен ача: "Сүзләрне дөрес парларга тоташтырыгыз: батыр — кыю; җылы — салкын; басма — басма. Соңгы парда ике мәгънәне җөмлә белән күрсәтегез." | Укучылар интерактив тактада яки планшетта парларны тоташтыралар, бер укучы җөмләләр төзи: "Китапны басмага әзерләделәр. Ул басмада озак торды." Мәгънәне контекст белән аңлаталар. |
3 мин | Укытучы икенче биремне бирә: "Түбәндәге җөмләләрдә калын хәрефле сүзләрнең төрен билгеләгез һәм дәлилләгез: «Көчле җил исә. Көчле укучы җавап бирде.»; «Безнең сыйныф зур. Бу күлмәк миңа зур.»; «Кышын көн кыска, җәй көне озын." | Укучылар җөмләләрне укыйлар, парда фикер алышалар һәм җавап бирәләр: "Көчле сүзенең мәгънәсе контекстта үзгәрә", "кыска һәм озын — антонимнар". |
Эталон решения
Көчле җил — җилнең тиз һәм куәтле булуы; көчле укучы — белемле, сәләтле укучы. Димәк, сүзнең мәгънәсе контекстта ачыклана. «Кыска — озын» сүзләре бер-берсенә капма-каршы, шуңа күрә алар антонимнар. «Матур — гүзәл» сүзләренең мәгънәсе якын, алар синонимнар.
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Парларда сез сүзләрне аердыгыз һәм контекстның әһәмиятен күрдегез. Хәзер һәркем үз эшен мөстәкыйль тикшереп, хатасын үзе төзәтәчәк."
Этап 7. Мөстәкыйль эш һәм үзара тикшерү (6 мин)
Максат этапа: һәр укучының синоним, антоним һәм омонимнарны мөстәкыйль куллана алуын тикшерү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
4 мин | Укытучы: "Практик эш битендәге өч биремне мөстәкыйль үтәгез. 1) «Сөйкемле» сүзенә синоним табыгыз. 2) «Тәртипле» сүзенә антоним табыгыз. 3) «Күз» сүзен ике төрле мәгънәдә җөмләдә кулланыгыз. Эшне тыныч кына башкарыгыз, сездә 4 минут бар." | Укучылар җавап язалар: "сөйкемле — матур", "тәртипле — тәртипсез"; "Чишмәнең күзе саф. Аның күзе авыртты." |
2 мин | Укытучы дөрес җавапларны экранда күрсәтә: "Эшегезне күршегез белән алыштырыгыз. Һәр дөрес җавапка бер йолдыз куегыз. Хата булса, җавапны сызып ташламагыз, янына дөрес вариантны языгыз." | Укучылар бер-берсенең эшен тикшерәләр, йолдызлар куялар, хаталарны төзәтәләр һәм нәтиҗәне хуҗасына кайтаралар. |
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: "Мөстәкыйль эш сезгә үз белемегезне күрсәтергә мөмкинлек бирде. Кемнең хатасы бар, ул хатаны кимчелек түгел, ә өйрәнү өчен мөмкинлек дип кабул итә. Хәзер дәрескә нәтиҗә ясыйбыз."
Этап 8. Рефлексия һәм өй эше (4 мин)
Максат этапа: укучыларның дәрес нәтиҗәләрен аңлавын ачыклау, үзбәя бирү һәм өй эшен аңлату.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы экранда «Мин беләм — Мин өйрәндем — Миңа авыр» таблицасын күрсәтә: "Һәр баганага берәр җөмлә языгыз. Аннары светофор картасын күтәрегез: яшел — барысын да аңладым, сары — азрак сорау калды, кызыл — ярдәм кирәк." | Укучылар таблицаны тутыралар, үзләренең аңлау дәрәҗәсен төсле карточка белән күрсәтәләр: "Мин синонимнарны аера беләм", "Омонимнарны җөмләдә билгеләү авыррак". |
2 мин | Укытучы чыгу билетен тарата: "Дәрестән чыгар алдыннан ике сорауга җавап бирегез: «Синонимнар белән антонимнарның аермасы нинди?» һәм «Омонимны җөмләдә ничек танырга?» Җавапларыгызны миңа тапшырыгыз." | Укучылар җавап язалар: "Синонимнарның мәгънәсе якын, антонимнарның мәгънәсе капма-каршы"; "Омонимның мәгънәсе контексттан ачыклана". |
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Бүген без сүзләрнең өч төрле мәгънә мөнәсәбәтен өйрәндек, мисаллар таптык һәм аларны җөмләләрдә кулландык. Сезнең җавапларыгыз киләсе дәресне планлаштырырга ярдәм итәчәк."
Практик эшне бәяләү критерийлары
- «5» — өч бирем дә дөрес үтәлгән, синоним һәм антоним дөрес табылган, омоним ике төрле җөмләдә урынлы кулланылган; эш чиста һәм төгәл башкарылган.
- «4» — өч биремнең икесе дөрес үтәлгән, бер җавапта кечкенә хата бар, омонимның мәгънәсе контекстта аңлашыла.
- «3» — биремнәрнең кимендә икесе өлешчә үтәлгән, төшенчәләрне аеруда һәм җөмлә төзүдә укытучы ярдәменә ихтыяҗ булган.
Рефлексия
Укучыга сорау | Сорауның максаты |
|---|---|
Бүген син нинди өч төшенчәне өйрәндең? | Төп терминнарның истә калуын ачыклау. |
Синоним белән антонимны ничек аерырга була? | Төшенчәләр арасындагы мәгънә мөнәсәбәтен аңлауны тикшерү. |
Омонимны җөмләдә тану өчен нәрсәгә игътибар итәргә кирәк? | Контекстның ролен һәм типик авырлыкларны ачыклау. |
Кайсы бирем сиңа иң җиңел, кайсысы иң авыр булды? | Укучының субъектив бәясен һәм киләсе дәрес өчен ярдәм кирәк булган урыннарны билгеләү. |
Укытучының йомгаклау сүзе
"Бүген без синонимнарның мәгънәдәш, антонимнарның капма-каршы мәгънәле, омонимнарның ә мәгънәсе төрле сүзләр икәнен ачыкладык. Сүзне аерганда аның язылышына гына түгел, җөмләдәге мәгънәсенә дә игътибар итәргә кирәк. Иң еш очрый торган хата — омонимны бер мәгънәле сүз дип уйлау; моны контекст ярдәмендә тикшерәбез. Киләсе дәрестә сүзләрнең сөйләмдә кулланылышын һәм сүз байлыгын тагын да киңәйтербез."
Өй эше
Дәрәҗә | Нәрсә бирергә | Ни өчен |
|---|---|---|
Базовый (обязательный) | Синонимнарга 4 пар, антонимнарга 4 пар һәм омонимнарга 3 мисал языгыз. Һәр омоним белән ике җөмлә төзегез. | Өч төшенчәне ныгыта; тикшергәндә сүзләрнең чыннан да мәгънәдәш, капма-каршы яки омоним булуына игътибар итәргә. |
Средний (повышающий) | Көндәлек тормыштан 6–7 җөмлә языгыз һәм аларда синоним, антоним, омонимнарны аска сызып күрсәтегез; һәр сүз төренең исемен билгеләгез. | Сүзләрне контекстта тану һәм аларны бәйләнешле сөйләмдә куллану күнекмәсен үстерә. |
Продвинутый (дополнительный) | «Сүзләр дуслаша, каршылаша һәм сер саклый» темасына 8–10 җөмләдән торган кечкенә хикәя төзегез. Анда кимендә 3 синоним, 3 антоним һәм 2 омоним кулланыгыз. | Иҗади сөйләм, сүз сайлау һәм өйрәнелгән төшенчәләрне бер текстта куллану күнекмәсен формалаштыра. |
Контроль сораулар: "Синонимнар нинди сүзләр? Антонимнарны нинди билге буенча таныйбыз? Омонимның мәгънәсен кайдан ачыкларга була? «Күз» сүзен ике төрле мәгънәдә кулланып җөмлә төзи аласызмы?"