План урока на тему:

Фонетика. Орфоэпия. Графика

Подтемы: Фонетика как раздел науки о языке. Повторение и совершенствование изученного, Система согласных звуков татарского языка, Транскрибирование слов, Транскрибирование слов. Практикум, Изменения согласных звуков

Татарский язык10 класс62 раздела
Фонетика. Орфоэпия. Графика

Татарский язык · 10 класс · Закрепление · 45 мин · Подтемы: Фонетика как раздел науки о языке. Повторение и совершенствование изученного, Система согласных звуков татарского языка, Транскрибирование слов, Транскрибирование слов. Практикум, Изменения согласных звуков

Фонетика татар телендә: тартык авазлар, транскрипция һәм тартыкларның үзгәреше

Максатлар һәм бурычлар

  • Дәрес ахырына укучылар татар теленең тартык авазлар системасын кабатлап, сүзләрне халыкара фонетик алфавитка якынлаштырылган шартлы транскрипциядә дөрес язачак һәм тартык авазларның үзгәрешләрен аңлатачак.
  • Фонетика төшенчәсен, сөйләм авазы һәм хәреф арасындагы аерманы, тартык авазларның төркемнәрен һәм транскрипция билгеләрен системалаштырырга.
  • Татарча сүзләрне авазларга таркатырга, яңгырау һәм саңгырау тартыкларны аерырга, транскрипциядә [ә], [ө], [ү], [җ], [ң], [һ] авазларын дөрес күрсәтергә өйрәнергә.
  • Парларда һәм мөстәкыйль эшләгәндә җавапны дәлилләргә, аваз үзгәрешләренең сәбәбен аңлатырга, рус теле белән бәйле очракларда охшашлык һәм аерманы күрсәтергә.
  • Тел күренешләренә игътибарлы мөнәсәбәт, татар әдәби әйтелешенә кызыксыну һәм үз җавабының төгәллеге өчен җаваплылык тәрбияләргә.

Планлаштырылган нәтиҗәләр

Шәхси нәтиҗәләр

  • Укучы татар әдәби теленең аваз төзелешен аңлы рәвештә саклауның мөһимлеген аңлый.
  • Үзенең фонетик белемнәрен югары уку йортында һәм киләчәк һөнәри аралашуда куллану ихтыяҗын тоя.
  • Пардагы иптәшенең фикерен хөрмәт итә һәм җавапны төгәл дәлилләргә омтыла.
  • Үз эшенә мөстәкыйль бәя бирә һәм хаталарын төзәтүгә әзер була.

Метапредмет нәтиҗәләр

  • Текст һәм таблицадагы мәгълүматны сайлап алып, фонетик схема рәвешендә системалаштыра.
  • Мәсьәләне адымнарга бүлеп планлаштыра: аваз составын билгели, тартыкларны төркемли, үзгәрешне аңлата.
  • Парларда фикер алыша, үз җавабын мисаллар белән дәлилли һәм уртак нәтиҗә чыгара.
  • Цифрлы слайд һәм интерактив бирем ярдәмендә үз җавабын тиз тикшерә.

Предмет нәтиҗәләре

  • Фонетиканың тел белеменең авазларны өйрәнә торган бүлеге икәнен аңлата.
  • Татар телендәге тартык авазларны яңгырау-саңгырау, парлы-парсыз һәм ясалу урыны буенча аера.
  • Сүзләрне шартлы транскрипциядә яза һәм һәр билгенең мәгънәсен аңлата.
  • Сүзләрдә тартыкларның охшашлануын, чиратлашуын яки йомшаруын мисаллар ярдәмендә күрсәтә.
  • Транскрипцияне орфографик язылыш белән чагыштыра һәм аерманы аңлата.

Универсаль уку гамәлләре (УУГ)

Шәхси УУГ

  • Уку максатын мөстәкыйль кабул итә һәм аның шәхси әһәмиятен аңлата.
  • Татар теленең аваз үзенчәлекләренә кызыксыну күрсәтә.
  • Үз фикерен әйткәндә тел нормаларын һәм иптәшләренең фикерен исәпкә ала.
  • Хатаны уңышсызлык түгел, ә алга таба үсеш өчен мәгълүмат итеп кабул итә.

Регулятив УУГ

  • Транскрипция төзү өчен эш алгоритмын үзе формалаштыра.
  • Бирем үтәү вакытын планлаштыра һәм таймерга ориентлаша.
  • Үз эшен эталон белән чагыштыра, хатаның сәбәбен билгели.
  • Кирәк булганда җавабын төзәтә һәм нәтиҗәсен бәяли.

Танып-белү УУГ

  • Аваз һәм хәреф төшенчәләрен чагыштыра һәм классификацияли.
  • Таблица, схема һәм транскрипция язмасыннан мәгълүмат ала.
  • Фонетик анализ үткәрә, тартыкларның үзгәреш сәбәбен эзли.
  • Тел күренешен модель рәвешендә күрсәтә һәм нәтиҗә чыгара.

Коммуникатив УУГ

  • Парларда рольләрне бүлешеп, биремне килешеп үти.
  • Иптәшенең дәлилен тыңлый һәм өстәмә сорау бирә.
  • Фонетик җавапны төгәл терминнар белән формулировкалый.
  • Каршылыклы җавапларны дәлилләр ярдәмендә тыныч юл белән чишә.

Укытучының дәрескә әзерлеге

  • Татар телендәге тартык авазлар таблицасын, яңгырау һәм саңгырау парлар схемасын слайдка әзерләргә.
  • Һәр парга ике карточка җыелмасы: «Транскрипция» һәм «Тартыкларның үзгәреше» биремнәрен бастырырга; 15 пар өчен 30 җыелма әзерләргә.
  • Һәр укучыга үзбәя бите һәм дәрес ахырында чыгыш билеты бастырырга.
  • Экранга дәреснең максатын, транскрипция алгоритмын һәм тикшерү эталонын чыгарырга.
  • Сүзләр язылган слайд әзерләргә: бала, мәктәп, китап, унбиш, төнге, аккош, көндәлек.
  • Парларда эш өчен таймер, маркерлар һәм һәр парга бер А4 кәгазе әзерләргә.
  • Компьютер, проектор һәм интерактив такта эшен алдан тикшерергә.
  • Тактага транскрипция өчен квадрат җәяләрне һәм [ә], [ө], [ү], [җ], [ң], [һ] билгеләрен язырга.

Дәрес барышы

Этап 1. Оештыру һәм мотивация (3 мин)

Максат: укучыларны дәрес эшенә туплау һәм фонетик анализның практик әһәмиятен күрсәтү.
Вакыт
Укытучы эшчәнлеге
Укучылар эшчәнлеге
1 мин
Укытучы: "Исәнмесез, укучылар! Бүген без авазларны искә төшереп кенә калмыйбыз, ә сүзнең ничек яңгыравын төгәл күрсәтергә өйрәнәбез. Бу күнекмә диктор, тәрҗемәче, журналист һәм укытучы өчен дә кирәк. Дәфтәрләрегезне ачыгыз, бүгенге датаны һәм теманы языгыз."
Дәфтәрләрен әзерлиләр, датаны һәм дәрес темасын язалар.
2 мин
Укытучы экранга «көн» һәм «кон» сүзләрен чыгара: "Бу сүзләр язылышы белән генә аерыламы? Аларны кычкырып әйтегез һәм нинди аваз үзгәрүен тоясыз? Парларда 30 секунд уйлагыз, аннары бер җавапны тәкъдим итегез. Бүгенге проблемалы сорау: язылыш белән әйтелеш һәрвакыт бер үк буламы?"
Сүзләрне әйтәләр, парда фикер алышалар, җавап бирәләр: "Сузык аваз үзгәрә, сүзнең мәгънәсе дә үзгәрә"; проблемалы сорауны дәфтәргә язып куялар.
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: "Без авазның сүз мәгънәсенә һәм әйтелешенә йогынтысын күрдек. Хәзер алдагы белемнәребезне бер системага китерәбез һәм транскрипция өчен кирәкле терәкне искә төшерәбез."

Этап 2. Белемнәрне актуальләштерү (6 мин)

Максат: фонетика, аваз, хәреф һәм тартык аваз турындагы белемнәрне тиз арада тикшерү.
Вакыт
Укытучы эшчәнлеге
Укучылар эшчәнлеге
3 мин
Укытучы: "Хәзер «Уйла — парда фикерләш — уртаклаш» алымын кулланабыз. Экрандагы өч сорауга башта һәркем үзе җавап яза: Фонетика нәрсәне өйрәнә? Аваз белән хәрефнең аермасы нәрсәдә? Тартык аваз нинди билгеләр буенча төркемләнә? Аннары җавапларыгызны парда чагыштырыгыз."
Сорауларга мөстәкыйль җавап язалар, парда җавапларны берләштерәләр.
3 мин
Укытучы: "Тактадагы схеманы тулыландырыгыз: тартыклар — яңгырау һәм саңгырау; парлы һәм парсыз; ясалу урыны буенча ... . Кайсы җавапны дәлилли аласыз?" Укытучы җавапларны тактадагы кластерга урнаштыра.
Укучылар стикерларга төшенчәләр язалар һәм кластерга урнаштыралар; җавап бирәләр: "Тартыклар яңгырау-саңгырау, парлы-парсыз була; ясалу урыны буенча ирен, тел-теш, тел арты авазлары аерыла".
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Без фонетиканың төп төшенчәләрен һәм тартыкларны төркемләү юнәлешләрен искә төшердек. Әмма бу белемнәрне сүзгә кулланганда кайсы адымнарны үтәргә кирәклеген хәзер төгәлләштерәбез."

Этап 3. Проблема кую һәм максат билгеләү (4 мин)

Максат: транскрипция төзү алгоритмын укучыларның үзләренә ачтыру.
Вакыт
Укытучы эшчәнлеге
Укучылар эшчәнлеге
2 мин
Укытучы экранда «мәктәп», «унбиш», «төнге» сүзләрен күрсәтә: "Бу сүзләрнең язылышын гына карап, әйтелешен тулысынча төгәл күрсәтеп буламы? Кайсы урында шик туа? Ни өчен бер үк хәреф төрле мохиттә төрлечә яңгырарга мөмкин?"
Сүзләрне кычкырып әйтәләр, шикле урыннарны билгелиләр, җавап бирәләр: "Янәшә тартыклар бер-берсенә тәэсир итә, әйтелеш язылыштан аерылырга мөмкин".
2 мин
Укытучы: "Димәк, бүген без өч максат куябыз: тартыклар системасын кабатлау, сүзләрне транскрипцияләү, үзгәрешнең сәбәбен аңлату. Бу максатка ирешү өчен нинди тәртип тәкъдим итәсез?"
Алгоритм тәкъдим итәләр: сүзне әйтү; авазларга бүлү; тартыкларны билгеләү; квадрат җәядә язу; үзгәрешне аңлату.

Посмотрите план целиком

Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.

Запись в тетрадях: «Транскрипция алгоритмы: 1) сүзне дөрес әйтергә; 2) аваз составын билгеләргә; 3) тартыкларны төркемләргә; 4) квадрат җәядә язарга; 5) үзгәрешне аңлатырга».
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Алгоритмны үзебез төзедек. Хәзер аны таблица һәм цифрлы бирем ярдәмендә тикшереп, конкрет сүзләргә кулланабыз."

Этап 4. Белемнәрне системалаштыру һәм транскрипцияне камилләштерү (9 мин)

Максат: тартык авазлар системасын һәм транскрипция билгеләрен практик мисаллар аша ныгыту.
Вакыт
Укытучы эшчәнлеге
Укучылар эшчәнлеге
4 мин
Укытучы: "Экранда тартыклар таблицасы бирелгән. Игътибар белән карагыз: [б]–[п], [д]–[т], [г]–[к], [з]–[с], [җ]–[ч], [ж]–[ш]. Парларда һәр парны укыгыз һәм яңгырау-саңгырау үзенчәлеген аңлатыгыз. [м], [н], [ң], [л], [р], [й], [һ] авазлары турында нәрсә әйтә аласыз?"
Парларда таблицаны укыйлар, парлы авазларны тоташтыралар, җавап бирәләр: "[б] һәм [п] — яңгырау һәм саңгырау пар; [м], [н], [ң], [л], [р], [й], [һ] — парсыз тартыклар".
5 мин
Укытучы: "Хәзер интерактив тактадагы биремне үтәгез. Сүзне сайлагыз, аны авазларга бүлегез һәм транскрипциясен языгыз: бала, мәктәп, көн, җил, таң. Башта парда чагыштырыгыз, аннары бер укучы җавабын экранда тикшерә."
Сүзләрне транскрипциялиләр: «бала — [бала]», «мәктәп — [мәктәп]», «көн — [көн]», «җил — [җил]», «таң — [таң]». Авазларны һәм тартыкларның төркемен аңлаталар.

Эталон решения

«таң» сүзендә дүрт аваз бар: [т], [а], [ң]. Сүз ахырындагы [ң] — тел арты, яңгырау, парсыз борын авазы. Транскрипциядә сүз квадрат җәя эчендә языла: [таң].»
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: "Транскрипциядә без хәрефләрне түгел, әйтелгән авазларны күрсәтәбез. Хәзер сүз эчендә янәшә килгән тартыкларның бер-берсенә ничек тәэсир итүен ачыклыйбыз."

Этап 5. Парларда практикум: тартыкларның үзгәреше (9 мин)

Максат: тартык авазларның сөйләмдәге үзгәрешләрен мөстәкыйль мисаллар ярдәмендә аңлату.
Вакыт
Укытучы эшчәнлеге
Укучылар эшчәнлеге
2 мин
Укытучы: "Һәр парга карточка бирәм. Беренче укучы сүзне укый һәм транскрипцияли, икенче укучы тартыкларның үзгәрешен аңлата; аннары рольләрне алыштырасыз. Карточкадагы сүзләр: унбиш, төнге, аккош, көндәлек. Эш вакыты — ике минут."
Карточкаларны бүләләр, сүзләрне чиратлап әйтәләр, транскрипция язалар һәм рольләрне алыштыралар.
4 мин
Укытучы: "Хәзер һәр пар үзенең бер сүзен тәкъдим итә. Җавапта өч өлеш булсын: сүзнең транскрипциясе, үзгәргән тартык, үзгәрүнең сәбәбе. Башка парлар бармак белән дөрес яки төзәтергә кирәклеген күрсәтә."
Парлар җавапларын тәкъдим итәләр: «унбиш» сүзендә [н] һәм [б] янәшә килә; «төнге» сүзендә [ң] авазы тел арты мохитендә әйтелә; җавапларын дәлиллиләр.
3 мин
Укытучы: "Хәзер «Хата эзләү» алымы. Экранда өч язма бар: [унпиш], [төнкэ], [аккош]. Кайсысы транскрипциядә дөрес түгел? Ни өчен? Ялгышны төзәтеп, сүзне яңадан әйтегез."
Язмаларны тикшерәләр, дөрес һәм шартлы язылышны аералар, җавап бирәләр: «Транскрипция әйтелешне күрсәтергә тиеш; сүзне әдәби әйтелеш нормасына туры китереп язарга кирәк».
Завершение этапа: укытучы әйтә: "Парларда сез сүзнең график күренешен әйтелеш белән чагыштырдыгыз һәм үзгәрешне дәлилләдегез. Хәзер һәркем шул алгоритмны ярдәмчесез кулланып карый."

Этап 6. Мөстәкыйль эш һәм үзбәя (8 мин)

Максат: транскрипция һәм тартыкларның үзгәреше буенча индивидуаль нәтиҗәне тикшерү.
Вакыт
Укытучы эшчәнлеге
Укучылар эшчәнлеге
5 мин
Укытучы: "Хәзер мөстәкыйль эшләгез. 1-нче бирем: сүзләрне транскрипцияләгез — әни, гөл, җәй, моң, шәһәр. 2-нче бирем: мәктәптә, унбиш, төнге сүзләренең берсендә тартыкларның үзгәрешен аңлатыгыз. 3-нче бирем — теләк буенча: үзегез белгән татар сүзенә транскрипция төзегез."
Биремнәрне индивидуаль үтиләр, сүзләрне квадрат җәяләрдә язалар, бер мисалда тартык үзгәрешен аңлаталар, өстәмә биремне сайлаучылар үз мисалын төзиләр.
3 мин
Укытучы экранга эталонны чыгара: «әни — [әни], гөл — [гөл], җәй — [җәй], моң — [моң], шәһәр — [шәһәр]». "Эталон белән чагыштырыгыз. Һәр дөрес транскрипциягә бер балл, аңлатмага ике балл куегыз. Ялгышыгыз булса, кызыл белән түгел, икенче билге белән төзәтегез һәм сәбәбен языгыз."
Эталон буенча үз эшләрен тикшерәләр, балл куялар, хатаны төзәтәләр; үзбәя битендә «мин булдырам» яки «миңа кабатларга кирәк» билгесен куялар.
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: "Мөстәкыйль эш сезнең шәхси нәтиҗәгезне күрсәтте. Хәзер баштагы проблемалы сорауга әйләнеп кайтып, язылыш белән әйтелеш арасындагы бәйләнешне гомумиләштерәбез."

Этап 7. Рефлексия һәм өй эше (6 мин)

Максат: өйрәнелгән материалны гомумиләштерү, укучының үз уңышын бәяләү һәм киләсе эшкә юнәлеш бирү.
Вакыт
Укытучы эшчәнлеге
Укучылар эшчәнлеге
3 мин
Укытучы: "Чыгыш билете алыгыз һәм өч җөмләне тәмамлагыз: «Бүген мин белдем ...»; «Транскрипция төзегәндә беренче адым ...»; «Миңа әле авыр ...». Соңгы сорауны аеруча намуслы языгыз, ул киләсе дәрестә безгә ярдәм итәчәк."
Чыгыш билетен тутыралар: фонетика һәм тартыклар турындагы нәтиҗәләрен, транскрипция алгоритмын һәм калган сорауларын язалар.
1 мин
Укытучы: "Баштагы сорауны искә төшерик: язылыш белән әйтелеш һәрвакыт бер үк буламы? Җавапны бер җөмләдә дәлилләгез."
Җавап бирәләр: «Юк, янәшә килгән авазлар бер-берсенә тәэсир иткәндә әйтелеш үзгәрергә мөмкин; шуңа күрә транскрипция кирәк».
2 мин
Укытучы өй эшен аңлата: "Өй эшен өч дәрәҗәдә тәкъдим итәм. Һәркем мәҗбүри дәрәҗәне үти, теләгән укучы өстәмә дәрәҗә сайлый. Эшегездә сүзнең язылышына гына түгел, әйтелешенә һәм дәлилгә игътибар итегез."
Өй эшен язып алалар, үзләренә туры килгән дәрәҗәне билгелиләр.
Рефлексиянең тәмамлануы: укытучы әйтә: "Бүген без фонетика турындагы белемнәрне яңарттык, тартыклар системасын кабатладык һәм транскрипцияне сүзнең әйтелешен күрсәтүче төгәл модель итеп кулландык. Чыгыш билетларыгыздагы сораулар киләсе дәреснең башлангыч ноктасы булачак."

Практик эшне бәяләү критерийлары

  • «5» билгесе — биш сүзнең кимендә дүртесе дөрес транскрипцияләнгән, тартыкларның төркеме дөрес күрсәтелгән, үзгәреш мисалы сәбәп белән аңлатылган.
  • «4» билгесе — транскрипцияләрнең өчесе дөрес, бер-ике техник хата бар, тартыкларның үзгәреше гомуми дөрес аңлатылган.
  • «3» билгесе — кимендә ике сүз транскрипциясе дөрес, әмма аваз-хәреф аермасын аңлатуда яки тартыкларны төркемләүдә җитди төгәлсезлекләр бар.
  • Өстәмә җавап өчен укучы үз мисалын китереп, транскрипциясен һәм үзгәреш сәбәбен дәлилләсә, эшенең тикшеренү өлеше уңышлы дип бәяләнә.

Рефлексия

Укучыга сорау
Сорауның максаты
Бүген сез транскрипция турында нинди яңа нәтиҗә ясадыгыз?
Үзләштерелгән төп төшенчәне һәм аңлау дәрәҗәсен ачыклау.
Транскрипция төзегәндә кайсы адым иң мөһим булып тоелды?
Эш алгоритмын аңлауны һәм логик эзлеклелекне тикшерү.
Кайсы сүздә тартыкларның үзгәрешен аңлату авыр булды?
Авырлык нокталарын һәм киләсе дәрес өчен коррекция юнәлешен билгеләү.
Үз эшеңне өч сүз белән бәялә: «ышанычлы», «өлешчә ышанычлы», «ярдәм кирәк». Ни өчен?
Укучының субъектив үзбәясен һәм үз җавабын дәлилләү сәләтен ачыклау.

Укытучының йомгаклау сүзе

"Бүген без фонетиканың телдәге авазларны өйрәнүен искә төшердек һәм татар теленең тартыклар системасын бер схемага китердек. Транскрипция сүзнең ничек язылганын түгел, ничек әйтелгәнен күрсәтергә ярдәм итә. Иң еш очрый торган хата — хәрефне аваз белән бутату һәм янәшә тартыкларның үзара тәэсирен күрмәү. Киләсе дәрестә без фонетик анализны катлаулырак сүзләргә кулланып, әйтелеш һәм орфография бәйләнешен тирәнәйтербез."

Өй эше

Дәрәҗә
Нәрсә бирергә
Ни өчен
Базовый (мәҗбүри)
Татар телендәге 8 сүзне транскрипцияләргә: икесе [ә], [ө], [ү] авазлары белән, икесе [җ], [ң], [һ] авазлары белән, дүртесе янәшә тартыклар белән. Һәр сүздә тартыкларның төрен билгеләргә.
Транскрипция алгоритмын һәм тартыкларны классификацияләүне ныгыта; тикшергәндә квадрат җәяләргә, авазлар санына һәм билгеләрнең төгәллегенә игътибар итәргә.
Уртача (күтәрүче)
Татарча 5 сүз сайларга һәм һәр сүз өчен орфографик язылыш, транскрипция һәм бер җөмләле фонетик аңлатма төзергә. Кимендә ике сүздә тартыкларның үзгәрешен күрсәтергә.
Язылыш белән әйтелешне чагыштыру, үзгәрешнең сәбәбен дәлилләү һәм терминнарны дөрес куллану күнекмәсен үстерә.
Алга киткән (өстәмә)
Көндәлек сөйләмнән яки аудиотексттан 4 татар сүзен сайлап, аларның әдәби әйтелешен транскрипциядә күрсәтергә һәм сөйләмдәге үзгәрешне әдәби норма белән чагыштырып, 5–6 җөмләле нәтиҗә язарга.
Күзәтү, тикшеренү һәм фонетик күренешне дәлилләп бәяләү сәләтен үстерә; тикшергәндә мисалның чын сөйләмнән алынуына һәм нәтиҗәнең дәлилле булуына карарга.
Чыгып китәр алдыннан контроль сораулар: «Фонетика нәрсәне өйрәнә?», «Аваз белән хәрефнең аермасы нәрсәдә?», «Транскрипция нинди җәяләр эчендә языла?», «Тартыкларның үзгәрүенә нинди фонетик мохит йогынты ясый?»

Создайте уникальный план урока по своей теме

  • Любая тема, любой уровень
  • Структура по ФГОС
  • 100% уникальный план урока
  • Цели, ход урока, рефлексия
  • Экспорт в PDF и Word
  • Готово за 1 минуту

Чем удобны планы уроков Нейрум

  • Готовый план, не набросокЦели, ход урока, планируемые результаты, рефлексия — всё по структуре ФГОС, открыли и пошли вести.
  • План урока или техкартаОдин материал — два формата экспорта в PDF. Скачали то, что нужно завучу.
  • Свой план урока за минутуНе нашли нужный? ИИ-конструктор напишет план урока по вашей теме, классу и типу урока.

Вопросы и ответы

Как скачать план урока «Фонетика как раздел науки о языке. Повторение и совершенствование изученного; Система согласных звуков татарского языка; Транскрибирование слов; Транскрибирование слов. Практикум; Изменения согласных»?

Зарегистрируйтесь бесплатно — материал сохранится в личном кабинете, откуда его можно скачать как план урока или технологическую карту.

Соответствует ли план урока ФГОС?

Да, структура урока — цели, ход урока, планируемые результаты — построена по ФГОС для 10 класса (татарскому языку).

Можно ли изменить план под свой класс?

Да. После регистрации план урока открывается в конструкторе: этапы и содержание можно отредактировать или перегенерировать.