Фонетика татар телендә: тартык авазлар, транскрипция һәм тартыкларның үзгәреше
Максатлар һәм бурычлар
- Дәрес ахырына укучылар татар теленең тартык авазлар системасын кабатлап, сүзләрне халыкара фонетик алфавитка якынлаштырылган шартлы транскрипциядә дөрес язачак һәм тартык авазларның үзгәрешләрен аңлатачак.
- Фонетика төшенчәсен, сөйләм авазы һәм хәреф арасындагы аерманы, тартык авазларның төркемнәрен һәм транскрипция билгеләрен системалаштырырга.
- Татарча сүзләрне авазларга таркатырга, яңгырау һәм саңгырау тартыкларны аерырга, транскрипциядә [ә], [ө], [ү], [җ], [ң], [һ] авазларын дөрес күрсәтергә өйрәнергә.
- Парларда һәм мөстәкыйль эшләгәндә җавапны дәлилләргә, аваз үзгәрешләренең сәбәбен аңлатырга, рус теле белән бәйле очракларда охшашлык һәм аерманы күрсәтергә.
- Тел күренешләренә игътибарлы мөнәсәбәт, татар әдәби әйтелешенә кызыксыну һәм үз җавабының төгәллеге өчен җаваплылык тәрбияләргә.
Планлаштырылган нәтиҗәләр
Шәхси нәтиҗәләр
- Укучы татар әдәби теленең аваз төзелешен аңлы рәвештә саклауның мөһимлеген аңлый.
- Үзенең фонетик белемнәрен югары уку йортында һәм киләчәк һөнәри аралашуда куллану ихтыяҗын тоя.
- Пардагы иптәшенең фикерен хөрмәт итә һәм җавапны төгәл дәлилләргә омтыла.
- Үз эшенә мөстәкыйль бәя бирә һәм хаталарын төзәтүгә әзер була.
Метапредмет нәтиҗәләр
- Текст һәм таблицадагы мәгълүматны сайлап алып, фонетик схема рәвешендә системалаштыра.
- Мәсьәләне адымнарга бүлеп планлаштыра: аваз составын билгели, тартыкларны төркемли, үзгәрешне аңлата.
- Парларда фикер алыша, үз җавабын мисаллар белән дәлилли һәм уртак нәтиҗә чыгара.
- Цифрлы слайд һәм интерактив бирем ярдәмендә үз җавабын тиз тикшерә.
Предмет нәтиҗәләре
- Фонетиканың тел белеменең авазларны өйрәнә торган бүлеге икәнен аңлата.
- Татар телендәге тартык авазларны яңгырау-саңгырау, парлы-парсыз һәм ясалу урыны буенча аера.
- Сүзләрне шартлы транскрипциядә яза һәм һәр билгенең мәгънәсен аңлата.
- Сүзләрдә тартыкларның охшашлануын, чиратлашуын яки йомшаруын мисаллар ярдәмендә күрсәтә.
- Транскрипцияне орфографик язылыш белән чагыштыра һәм аерманы аңлата.
Универсаль уку гамәлләре (УУГ)
Шәхси УУГ
- Уку максатын мөстәкыйль кабул итә һәм аның шәхси әһәмиятен аңлата.
- Татар теленең аваз үзенчәлекләренә кызыксыну күрсәтә.
- Үз фикерен әйткәндә тел нормаларын һәм иптәшләренең фикерен исәпкә ала.
- Хатаны уңышсызлык түгел, ә алга таба үсеш өчен мәгълүмат итеп кабул итә.
Регулятив УУГ
- Транскрипция төзү өчен эш алгоритмын үзе формалаштыра.
- Бирем үтәү вакытын планлаштыра һәм таймерга ориентлаша.
- Үз эшен эталон белән чагыштыра, хатаның сәбәбен билгели.
- Кирәк булганда җавабын төзәтә һәм нәтиҗәсен бәяли.
Танып-белү УУГ
- Аваз һәм хәреф төшенчәләрен чагыштыра һәм классификацияли.
- Таблица, схема һәм транскрипция язмасыннан мәгълүмат ала.
- Фонетик анализ үткәрә, тартыкларның үзгәреш сәбәбен эзли.
- Тел күренешен модель рәвешендә күрсәтә һәм нәтиҗә чыгара.
Коммуникатив УУГ
- Парларда рольләрне бүлешеп, биремне килешеп үти.
- Иптәшенең дәлилен тыңлый һәм өстәмә сорау бирә.
- Фонетик җавапны төгәл терминнар белән формулировкалый.
- Каршылыклы җавапларны дәлилләр ярдәмендә тыныч юл белән чишә.
Укытучының дәрескә әзерлеге
- Татар телендәге тартык авазлар таблицасын, яңгырау һәм саңгырау парлар схемасын слайдка әзерләргә.
- Һәр парга ике карточка җыелмасы: «Транскрипция» һәм «Тартыкларның үзгәреше» биремнәрен бастырырга; 15 пар өчен 30 җыелма әзерләргә.
- Һәр укучыга үзбәя бите һәм дәрес ахырында чыгыш билеты бастырырга.
- Экранга дәреснең максатын, транскрипция алгоритмын һәм тикшерү эталонын чыгарырга.
- Сүзләр язылган слайд әзерләргә: бала, мәктәп, китап, унбиш, төнге, аккош, көндәлек.
- Парларда эш өчен таймер, маркерлар һәм һәр парга бер А4 кәгазе әзерләргә.
- Компьютер, проектор һәм интерактив такта эшен алдан тикшерергә.
- Тактага транскрипция өчен квадрат җәяләрне һәм [ә], [ө], [ү], [җ], [ң], [һ] билгеләрен язырга.
Дәрес барышы
Этап 1. Оештыру һәм мотивация (3 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
1 мин | Укытучы: "Исәнмесез, укучылар! Бүген без авазларны искә төшереп кенә калмыйбыз, ә сүзнең ничек яңгыравын төгәл күрсәтергә өйрәнәбез. Бу күнекмә диктор, тәрҗемәче, журналист һәм укытучы өчен дә кирәк. Дәфтәрләрегезне ачыгыз, бүгенге датаны һәм теманы языгыз." | Дәфтәрләрен әзерлиләр, датаны һәм дәрес темасын язалар. |
2 мин | Укытучы экранга «көн» һәм «кон» сүзләрен чыгара: "Бу сүзләр язылышы белән генә аерыламы? Аларны кычкырып әйтегез һәм нинди аваз үзгәрүен тоясыз? Парларда 30 секунд уйлагыз, аннары бер җавапны тәкъдим итегез. Бүгенге проблемалы сорау: язылыш белән әйтелеш һәрвакыт бер үк буламы?" | Сүзләрне әйтәләр, парда фикер алышалар, җавап бирәләр: "Сузык аваз үзгәрә, сүзнең мәгънәсе дә үзгәрә"; проблемалы сорауны дәфтәргә язып куялар. |
Этап 2. Белемнәрне актуальләштерү (6 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы: "Хәзер «Уйла — парда фикерләш — уртаклаш» алымын кулланабыз. Экрандагы өч сорауга башта һәркем үзе җавап яза: Фонетика нәрсәне өйрәнә? Аваз белән хәрефнең аермасы нәрсәдә? Тартык аваз нинди билгеләр буенча төркемләнә? Аннары җавапларыгызны парда чагыштырыгыз." | Сорауларга мөстәкыйль җавап язалар, парда җавапларны берләштерәләр. |
3 мин | Укытучы: "Тактадагы схеманы тулыландырыгыз: тартыклар — яңгырау һәм саңгырау; парлы һәм парсыз; ясалу урыны буенча ... . Кайсы җавапны дәлилли аласыз?" Укытучы җавапларны тактадагы кластерга урнаштыра. | Укучылар стикерларга төшенчәләр язалар һәм кластерга урнаштыралар; җавап бирәләр: "Тартыклар яңгырау-саңгырау, парлы-парсыз була; ясалу урыны буенча ирен, тел-теш, тел арты авазлары аерыла". |
Этап 3. Проблема кую һәм максат билгеләү (4 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы экранда «мәктәп», «унбиш», «төнге» сүзләрен күрсәтә: "Бу сүзләрнең язылышын гына карап, әйтелешен тулысынча төгәл күрсәтеп буламы? Кайсы урында шик туа? Ни өчен бер үк хәреф төрле мохиттә төрлечә яңгырарга мөмкин?" | Сүзләрне кычкырып әйтәләр, шикле урыннарны билгелиләр, җавап бирәләр: "Янәшә тартыклар бер-берсенә тәэсир итә, әйтелеш язылыштан аерылырга мөмкин". |
2 мин | Укытучы: "Димәк, бүген без өч максат куябыз: тартыклар системасын кабатлау, сүзләрне транскрипцияләү, үзгәрешнең сәбәбен аңлату. Бу максатка ирешү өчен нинди тәртип тәкъдим итәсез?" | Алгоритм тәкъдим итәләр: сүзне әйтү; авазларга бүлү; тартыкларны билгеләү; квадрат җәядә язу; үзгәрешне аңлату. |
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
Этап 4. Белемнәрне системалаштыру һәм транскрипцияне камилләштерү (9 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
4 мин | Укытучы: "Экранда тартыклар таблицасы бирелгән. Игътибар белән карагыз: [б]–[п], [д]–[т], [г]–[к], [з]–[с], [җ]–[ч], [ж]–[ш]. Парларда һәр парны укыгыз һәм яңгырау-саңгырау үзенчәлеген аңлатыгыз. [м], [н], [ң], [л], [р], [й], [һ] авазлары турында нәрсә әйтә аласыз?" | Парларда таблицаны укыйлар, парлы авазларны тоташтыралар, җавап бирәләр: "[б] һәм [п] — яңгырау һәм саңгырау пар; [м], [н], [ң], [л], [р], [й], [һ] — парсыз тартыклар". |
5 мин | Укытучы: "Хәзер интерактив тактадагы биремне үтәгез. Сүзне сайлагыз, аны авазларга бүлегез һәм транскрипциясен языгыз: бала, мәктәп, көн, җил, таң. Башта парда чагыштырыгыз, аннары бер укучы җавабын экранда тикшерә." | Сүзләрне транскрипциялиләр: «бала — [бала]», «мәктәп — [мәктәп]», «көн — [көн]», «җил — [җил]», «таң — [таң]». Авазларны һәм тартыкларның төркемен аңлаталар. |
Эталон решения
Этап 5. Парларда практикум: тартыкларның үзгәреше (9 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы: "Һәр парга карточка бирәм. Беренче укучы сүзне укый һәм транскрипцияли, икенче укучы тартыкларның үзгәрешен аңлата; аннары рольләрне алыштырасыз. Карточкадагы сүзләр: унбиш, төнге, аккош, көндәлек. Эш вакыты — ике минут." | Карточкаларны бүләләр, сүзләрне чиратлап әйтәләр, транскрипция язалар һәм рольләрне алыштыралар. |
4 мин | Укытучы: "Хәзер һәр пар үзенең бер сүзен тәкъдим итә. Җавапта өч өлеш булсын: сүзнең транскрипциясе, үзгәргән тартык, үзгәрүнең сәбәбе. Башка парлар бармак белән дөрес яки төзәтергә кирәклеген күрсәтә." | Парлар җавапларын тәкъдим итәләр: «унбиш» сүзендә [н] һәм [б] янәшә килә; «төнге» сүзендә [ң] авазы тел арты мохитендә әйтелә; җавапларын дәлиллиләр. |
3 мин | Укытучы: "Хәзер «Хата эзләү» алымы. Экранда өч язма бар: [унпиш], [төнкэ], [аккош]. Кайсысы транскрипциядә дөрес түгел? Ни өчен? Ялгышны төзәтеп, сүзне яңадан әйтегез." | Язмаларны тикшерәләр, дөрес һәм шартлы язылышны аералар, җавап бирәләр: «Транскрипция әйтелешне күрсәтергә тиеш; сүзне әдәби әйтелеш нормасына туры китереп язарга кирәк». |
Этап 6. Мөстәкыйль эш һәм үзбәя (8 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
5 мин | Укытучы: "Хәзер мөстәкыйль эшләгез. 1-нче бирем: сүзләрне транскрипцияләгез — әни, гөл, җәй, моң, шәһәр. 2-нче бирем: мәктәптә, унбиш, төнге сүзләренең берсендә тартыкларның үзгәрешен аңлатыгыз. 3-нче бирем — теләк буенча: үзегез белгән татар сүзенә транскрипция төзегез." | Биремнәрне индивидуаль үтиләр, сүзләрне квадрат җәяләрдә язалар, бер мисалда тартык үзгәрешен аңлаталар, өстәмә биремне сайлаучылар үз мисалын төзиләр. |
3 мин | Укытучы экранга эталонны чыгара: «әни — [әни], гөл — [гөл], җәй — [җәй], моң — [моң], шәһәр — [шәһәр]». "Эталон белән чагыштырыгыз. Һәр дөрес транскрипциягә бер балл, аңлатмага ике балл куегыз. Ялгышыгыз булса, кызыл белән түгел, икенче билге белән төзәтегез һәм сәбәбен языгыз." | Эталон буенча үз эшләрен тикшерәләр, балл куялар, хатаны төзәтәләр; үзбәя битендә «мин булдырам» яки «миңа кабатларга кирәк» билгесен куялар. |
Этап 7. Рефлексия һәм өй эше (6 мин)
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы: "Чыгыш билете алыгыз һәм өч җөмләне тәмамлагыз: «Бүген мин белдем ...»; «Транскрипция төзегәндә беренче адым ...»; «Миңа әле авыр ...». Соңгы сорауны аеруча намуслы языгыз, ул киләсе дәрестә безгә ярдәм итәчәк." | Чыгыш билетен тутыралар: фонетика һәм тартыклар турындагы нәтиҗәләрен, транскрипция алгоритмын һәм калган сорауларын язалар. |
1 мин | Укытучы: "Баштагы сорауны искә төшерик: язылыш белән әйтелеш һәрвакыт бер үк буламы? Җавапны бер җөмләдә дәлилләгез." | Җавап бирәләр: «Юк, янәшә килгән авазлар бер-берсенә тәэсир иткәндә әйтелеш үзгәрергә мөмкин; шуңа күрә транскрипция кирәк». |
2 мин | Укытучы өй эшен аңлата: "Өй эшен өч дәрәҗәдә тәкъдим итәм. Һәркем мәҗбүри дәрәҗәне үти, теләгән укучы өстәмә дәрәҗә сайлый. Эшегездә сүзнең язылышына гына түгел, әйтелешенә һәм дәлилгә игътибар итегез." | Өй эшен язып алалар, үзләренә туры килгән дәрәҗәне билгелиләр. |
Практик эшне бәяләү критерийлары
- «5» билгесе — биш сүзнең кимендә дүртесе дөрес транскрипцияләнгән, тартыкларның төркеме дөрес күрсәтелгән, үзгәреш мисалы сәбәп белән аңлатылган.
- «4» билгесе — транскрипцияләрнең өчесе дөрес, бер-ике техник хата бар, тартыкларның үзгәреше гомуми дөрес аңлатылган.
- «3» билгесе — кимендә ике сүз транскрипциясе дөрес, әмма аваз-хәреф аермасын аңлатуда яки тартыкларны төркемләүдә җитди төгәлсезлекләр бар.
- Өстәмә җавап өчен укучы үз мисалын китереп, транскрипциясен һәм үзгәреш сәбәбен дәлилләсә, эшенең тикшеренү өлеше уңышлы дип бәяләнә.
Рефлексия
Укучыга сорау | Сорауның максаты |
|---|---|
Бүген сез транскрипция турында нинди яңа нәтиҗә ясадыгыз? | Үзләштерелгән төп төшенчәне һәм аңлау дәрәҗәсен ачыклау. |
Транскрипция төзегәндә кайсы адым иң мөһим булып тоелды? | Эш алгоритмын аңлауны һәм логик эзлеклелекне тикшерү. |
Кайсы сүздә тартыкларның үзгәрешен аңлату авыр булды? | Авырлык нокталарын һәм киләсе дәрес өчен коррекция юнәлешен билгеләү. |
Үз эшеңне өч сүз белән бәялә: «ышанычлы», «өлешчә ышанычлы», «ярдәм кирәк». Ни өчен? | Укучының субъектив үзбәясен һәм үз җавабын дәлилләү сәләтен ачыклау. |
Укытучының йомгаклау сүзе
Өй эше
Дәрәҗә | Нәрсә бирергә | Ни өчен |
|---|---|---|
Базовый (мәҗбүри) | Татар телендәге 8 сүзне транскрипцияләргә: икесе [ә], [ө], [ү] авазлары белән, икесе [җ], [ң], [һ] авазлары белән, дүртесе янәшә тартыклар белән. Һәр сүздә тартыкларның төрен билгеләргә. | Транскрипция алгоритмын һәм тартыкларны классификацияләүне ныгыта; тикшергәндә квадрат җәяләргә, авазлар санына һәм билгеләрнең төгәллегенә игътибар итәргә. |
Уртача (күтәрүче) | Татарча 5 сүз сайларга һәм һәр сүз өчен орфографик язылыш, транскрипция һәм бер җөмләле фонетик аңлатма төзергә. Кимендә ике сүздә тартыкларның үзгәрешен күрсәтергә. | Язылыш белән әйтелешне чагыштыру, үзгәрешнең сәбәбен дәлилләү һәм терминнарны дөрес куллану күнекмәсен үстерә. |
Алга киткән (өстәмә) | Көндәлек сөйләмнән яки аудиотексттан 4 татар сүзен сайлап, аларның әдәби әйтелешен транскрипциядә күрсәтергә һәм сөйләмдәге үзгәрешне әдәби норма белән чагыштырып, 5–6 җөмләле нәтиҗә язарга. | Күзәтү, тикшеренү һәм фонетик күренешне дәлилләп бәяләү сәләтен үстерә; тикшергәндә мисалның чын сөйләмнән алынуына һәм нәтиҗәнең дәлилле булуына карарга. |