Калын һәм нечкә сузыклар белән -да/-дә, -та/-тә кушымчаларын дөрес куллану
Максатлар һәм бурычлар
- Укучылар дәрес ахырына сүзнең соңгы иҗегендәге сузык авазга карап -да/-дә, -та/-тә кушымчаларын дөрес сайлый һәм куллана алачак.
- Калын сузыклы сүзләргә -да, -та, нечкә сузыклы сүзләргә -дә, -тә кушымчалары ялгануын ачыклау.
- Сүзләрне тыңлап, соңгы сузык авазны билгеләү һәм кушымчаны сайлау күнекмәсен үстерү.
- Парларда һәм төркемнәрдә бер-береңне тыңлап эшләргә, җавапны дәлилләргә өйрәнү.
- Татар телендәге авазларның сүз формасына йогынтысын аңлап, тел өйрәнүгә кызыксыну тәрбияләү.
Планлаштырылган нәтиҗәләр
Шәхси нәтиҗәләр
- Укучы татар телендә дөрес сөйләүнең әһәмиятен аңлый.
- Үз җавабын мөстәкыйль тикшерергә һәм хатасын төзәтергә омтыла.
- Уку эшенә уңай мөнәсәбәт күрсәтә, иптәшләренең җавабын хөрмәт итә.
- Уенлы биремнәр аша татар теленә кызыксынуы арта.
Метапредмет нәтиҗәләр
- Сүзнең соңгы иҗеген тыңлап, кирәкле мәгълүматны аерып ала.
- Кагыйдәне үрнәкләрне чагыштыру аша мөстәкыйль формалаштыра.
- Парларда фикер алыша, үз җавабын кыскача аңлата.
- Биремне күрсәтмә буенча башкара һәм нәтиҗәсен үрнәк белән чагыштыра.
- Игътибарын күчерә, эш темпын саклый һәм үз-үзен бәяли.
Предмет нәтиҗәләр
- Калын сузыклы сүзләргә -да, -та кушымчалары ялгануын белә.
- Нечкә сузыклы сүзләргә -дә, -тә кушымчалары ялгануын белә.
- Сүзнең соңгы иҗегендәге сузык авазны билгели.
- Кушымчаны дөрес сайлап, сүзләр төзи һәм аларны җөмләдә куллана.
- -да/-дә һәм -та/-тә кушымчаларын язмача дөрес куллана.
Универсаль уку гамәлләре (УУГ)
Шәхси УУГ
- «Мин дөрес сөйләшә алам» дигән уңай үзбәя формалаштыра.
- Тел өйрәнүнең аралашу өчен кирәклеген аңлый.
- Үз эшенә җаваплы карый һәм иптәшенә ярдәм итә.
- Уңышын һәм кыенлыгын смайликлар ярдәмендә билгели.
Регулятив УУГ
- Дәрес максатын укытучы ярдәме белән формалаштыра.
- Биремне үтәү тәртибен саклый.
- Эшне үрнәк буенча тикшерә һәм хатасын төзәтә.
- Дәрес ахырында үз нәтиҗәсен бәяли.
Танып-белү УУГ
- Сүзләрне калын һәм нечкә сузыкларына карап чагыштыра.
- Мисаллардан тел кагыйдәсен чыгара.
- Сүзнең соңгы иҗеген модель һәм төсләр ярдәмендә билгели.
- Кушымча сайлау өчен авазлар турында белемнәрен куллана.
Коммуникатив УУГ
- Пардагы иптәшенә сүзне ачык һәм дөрес әйтә.
- Үз фикерен «Мин шулай уйлыйм, чөнки...» төзелмәсе белән аңлата.
- Иптәшенең җавабын бүлдермичә тыңлый.
- Уртак җавапны бергәләп формалаштыра.
Укытучының дәрескә әзерлеге
- Калын сузыклар язылган кызыл карточкалар: а, о, у, ы; нечкә сузыклар язылган зәңгәр карточкалар: ә, ө, ү, э, и — һәр төрдән берничә данә әзерләргә.
- «Калын сүзләр» һәм «Нечкә сүзләр» дип язылган ике зур кәрзин рәсемен тактага урнаштырырга.
- Сүзләр язылган карточкаларны әзерләргә: өй, мәктәп, урман, авыл, китап, дәфтәр, кул, чәчәк, такта, тәрәзә.
- Һәр парга бер конвертта сүз кисәкләре һәм -да, -дә, -та, -тә кушымчалары таратырга.
- Һәр укучыга кыска мөстәкыйль эш карточкасын һәм үзбәя өчен өч төсле түгәрәк бирергә.
- Тактага дәреснең терәк схемасын әзерләргә: «Калын сузык — -да/-та; нечкә сузык — -дә/-тә».
- Проекторда рәсемнәр әзерләргә: өй, мәктәп, урман, авыл, китап һәм дәфтәр.
- Стикерларны һәр укучыга берәр данә һәм парларга берәр «йолдызчык» бәяләү билгесе итеп әзерләргә.
- Җиһазлар: такта, магнитлар, проектор яки интерактив такта, таймер.
Дәрес барышы
Этап 1. Оештыру һәм мотивация (3 мин)
Максат: укучыларны дәрес эшенә җәлеп итү, яңа темага кызыксыну уяту.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
1 мин | Укытучы елмаеп каршы ала: «Исәнмесез, балалар! Бүген без авазлар патшалыгына сәяхәткә чыгабыз. Сәяхәттә безгә игътибарлы колаклар, җитез телләр һәм ярдәмчел куллар кирәк. Әзер булсагыз, кул чабып алыгыз!» | Укучылар исәнләшәләр, дәрес кирәк-яракларын тикшерәләр, кул чабалар һәм дәрескә әзерлекләрен күрсәтәләр. |
2 мин | Укытучы экранда өй һәм мәктәп рәсемнәрен күрсәтә: «Рәсемнәрне атагыз: өй, мәктәп. Бу сүзләргә “...да” яки “...дә” кушып әйтеп карагыз. Өйдә, мәктәптә. Ни өчен кушымчалар төрле яңгырый?» | Укучылар рәсемнәрне атыйлар, сүзләрне кабатлыйлар: «өйдә», «мәктәптә». Фаразлыйлар: «Сүзләрнең авазлары төрле», «Соңгы авазга карап кушымча үзгәрә». |
Завершение этапа: укытучы йомгак ясый: «Без сүзләргә кушымча кушкач, аларның төрлечә яңгыравын ишеттек. Хәзер бу үзгәрешнең серен бергәләп ачарбыз.»
Этап 2. Белемнәрне актуальләштерү (6 мин)
Максат: калын һәм нечкә сузыклар турындагы белемнәрне искә төшерү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы кызыл һәм зәңгәр карточкаларны күрсәтә: «Кызыл карточка — калын сузыклар, зәңгәр карточка — нечкә сузыклар. Мин аваз әйтәм, сез кирәкле төсне күтәрәсез: а, ә, о, ө, у, ү, ы, э, и». | Укучылар һәр авазны ишетеп, кызыл яки зәңгәр карточка күтәрәләр; җавапларын әйтәләр: «а — калын», «ә — нечкә». |
2 мин | «Сүзләрне тыңлагыз: алма, әни, урман, өстәл. Соңгы сузык авазны табыгыз һәм сүзнең калынмы, нечкәме икәнен әйтегез», — ди укытучы. | Укучылар сүзләрне кабатлыйлар: «алма — а, калын», «әни — и, нечкә», «урман — а, калын», «өстәл — ә, нечкә». |
2 мин | Укытучы «Подумай — парда сөйләш — бүлеш» алымын куллана: «Ике сүзне сайлагыз һәм иптәшегезгә ни өчен калын яки нечкә дип уйлавыгызны аңлатыгыз. Җөмләгезне “Мин шулай уйлыйм, чөнки...” дип башлагыз». | Укучылар 30 секунд мөстәкыйль уйлыйлар, 1 минут парда фикер алышалар, аннары җавап бирәләр: «Мин шулай уйлыйм, чөнки “урман” сүзендә соңгы сузык — а, ул калын». |
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Без калын һәм нечкә сузыкларны аера беләбез. Хәзер шушы белем безгә кайсы кушымчаны сайларга ярдәм итәр.»
Этап 3. Проблеманы кую һәм максат билгеләү (5 мин)
Максат: укучыларга кушымчаны сайлаудагы кыенлыкны күрсәтү һәм дәрес максатын формалаштыру.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы тактага яза: «урман...», «өй...», «китап...», «дәфтәр...». «Бу сүзләргә -да, -дә, -та, -тә кушымчаларыннан берсен ялгагыз. Кайсы урында икеләндегез?» | Укучылар сүзләрне укыйлар, фаразлыйлар: «урманда», «өйдә», «китапта», «дәфтәрдә». Кайберләре кушымчаны сайлауда икеләнә. |
3 мин | Укытучы проблемалы сорау бирә: «Ни өчен урманда, ләкин өйдә? Ни өчен китапта, ләкин дәфтәрдә? Бүген без нәрсәне белергә тиеш?» Җавапларны тактада терәк сүзләр белән яза: «соңгы аваз», «кызыл/зәңгәр», «кушымча». | Укучылар фикерләрен әйтәләр: «Калын сүзгә бер төрле, нечкә сүзгә икенче төрле кушымча кирәк». Дәрес максатын формалаштыралар: «Калын һәм нечкә сүзләргә дөрес кушымча ялгарга өйрәнәбез». |
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Максатыбыз ачык: сүзнең соңгы сузыгын тыңлап, дөрес кушымчаны сайларга өйрәнәбез. Моның өчен мисалларны тикшереп, кагыйдәне үзебез ачарбыз.»
Этап 4. Яңа белемне ачу (10 мин)
Максат: калын һәм нечкә сузыкларга кушымчаларның бәйләнешен мисаллар аша ачу һәм кагыйдәне формалаштыру.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы тактада ике багана күрсәтә: «авылда, урманда, китапта» һәм «өйдә, мәктәптә, дәфтәрдә». «Сүзләрне хор белән укыйбыз. Кайсы баганада сүзләр калынрак яңгырый? Соңгы сузыкларны табыгыз». | Укучылар сүзләрне хор белән укыйлар, соңгы сузыкларны астына сызалар: «авылда — а», «урманда — а», «китапта — а», «өйдә — ө», «мәктәптә — ә», «дәфтәрдә — ә». |
3 мин | Укытучы сораулар бирә: «Калын сузыклы сүзләргә нинди кушымчалар килгән? Нечкә сузыклы сүзләргә нинди кушымчалар килгән? Кайчан -та һәм -тә кулланылган?» Мисалларны төрле төстә аерып күрсәтә. | Укучылар җавап бирәләр: «Калын сузыклы сүзләргә -да, -та килә. Нечкә сузыклы сүзләргә -дә, -тә килә». «Китапта һәм мәктәптә сүзләрендә т авазы бар». |
4 мин | Укытучы кагыйдәне укучылар белән бергә формалаштыра һәм тактага яза: «Калын сузыклар белән -да, -та дус. Нечкә сузыклар белән -дә, -тә дус». «Кушымчаны сайлаганда башта нәрсәгә карыйбыз? Аннары нәрсәне тикшерәбез?» | Укучылар кагыйдәне бергә әйтәләр: «Башта сүзнең соңгы сузыгын табабыз. Ул калын булса -да яки -та, нечкә булса -дә яки -тә кушабыз». Мисаллар уйлап әйтәләр: «кулда, бакта, өйдә, чәчәктә». |
Дәфтәрдә язу
Укучылар язалар: «Калын сузыклар белән -да, -та дус: авылда, китапта. Нечкә сузыклар белән -дә, -тә дус: өйдә, мәктәптә.»
Завершение этапа: укытучы йомгаклый: «Без кушымчаларның сузыклар белән дуслашуын ачыкладык. Хәзер кагыйдәне сүзләр төзеп һәм җөмләләрдә кулланып ныгытабыз.»
Этап 5. Беренчел ныгыту. «Кушымчаны тап» уены (7 мин)
Максат: кушымчаны сайлау алгоритмын телдән һәм парларда гамәлдә куллану.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы һәр парга конверт тарата: «Конвертта сүзләр һәм дүрт кушымча бар. Сүзнең соңгы сузыгын табыгыз, аннары дөрес кушымчаны өстәгез. Һәр сүзне иптәшегезгә укыгыз». Сүзләр: «авыл..., өй..., китап..., чәчәк..., урман..., мәктәп...» | Парларда сүз кисәкләрен кушалар: «авылда, өйдә, китапта, чәчәктә, урманда, мәктәптә». Бер-берсенә сүзләрне укыйлар һәм соңгы сузыкка таянып аңлаталар. |
2 мин | Укытучы «Светофор» алымын куллана: «Кагыйдәне аңласагыз — яшел, сорау калса — сары, ярдәм кирәк булса — кызыл түгәрәк күрсәтегез». Ике мисалны тикшерә: «такта...», «тәрәзә...». | Укучылар төсле түгәрәкләр күтәрәләр, җавап бирәләр: «тактада», «тәрәзәдә». Сары күрсәткән укучылар кагыйдәне иптәше белән кабатлый. |
2 мин | «Хәзер ике сүз белән җөмлә төзегез. Бер җөмләдә -да яки -та, икенчесендә -дә яки -тә булсын», — ди укытучы. Берничә укучыдан җавап сорый. | Укучылар җөмләләр төзиләр: «Китапта рәсем бар. Мәктәптә балалар укый.» Җөмләләрен парда тикшерәләр. |
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Сез кушымчаны сүзнең соңгы сузыгына карап сайлый алдыгыз. Хәзер һәркем үзенең белемін мөстәкыйль тикшерә.»
Этап 6. Мөстәкыйль эш һәм үзара тикшерү (9 мин)
Максат: яңа кагыйдәне мөстәкыйль куллану, хаталарны үрнәк буенча табу һәм төзәтү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
5 мин | Укытучы карточкалар тарата: «Сүзләрне күчереп языгыз һәм нокталар урынына -да, -дә, -та яки -тә кушымчасын куегыз: “бакча..., өй..., китап..., дәрес..., кул..., чәчәк...”». «Башта соңгы сузыкка сызыгыз, аннары кушымчаны сайлагыз». | Укучылар мөстәкыйль язалар: «бакчада, өйдә, китапта, дәрестә, кулда, чәчәктә». Соңгы сузыкларга шартлы билге куялар. |
2 мин | Укытучы экранда эталонны күрсәтә: «Эшегезне күрше иптәшегез белән чагыштырыгыз. Дөрес сүзгә бер йолдызчык куегыз. Хата булса, сүзне сызып ташламагыз, дөрес итеп өстенә языгыз». | Укучылар эшләрен алмашалар, эталон белән тикшерәләр, хаталарын төзәтәләр һәм иптәшенә бер йолдызчык куялар. |
2 мин | Укытучы ике сүзне тактада тикшерә: «Ни өчен “дәрестә”, ә “кулда” дип яздык? Җавабыгызны тулы җөмлә белән әйтегез». | Укучылар аңлаталар: «Дәрес сүзенең соңгы сузыгы — ә, шуңа -тә кушымчасы килде. Кул сүзенең соңгы сузыгы — у, шуңа -да кушымчасы килде». |
Эталон буенча тикшерү
Сүзнең соңгы иҗегендәге сузык аваз билгеләнә: бакча — а, өй — ө, китап — а, дәрес — ә, кул — у, чәчәк — ә. Калын сузыклардан соң -да/-та: бакчада, китапта, кулда. Нечкә сузыклардан соң -дә/-тә: өйдә, дәрестә, чәчәктә.
Завершение этапа: укытучы йомгаклый: «Мөстәкыйль эштә без кагыйдәне үзебез кулландык һәм хаталарны төзәттек. Соңгы этапта белемне җөмлә һәм уен аша тагын бер кат тикшерәбез.»
Этап 7. Белемне системага кертү, рефлексия һәм өй эше (5 мин)
Максат: кагыйдәне гомумиләштерү, укучының үз эшен бәяләве һәм өй эшен аңлавы.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы «Тылсымлы туп» уенын оештыра: «Мин сүз әйтәм, тупны бер укучыга бирәм. Ул сүзгә дөрес кушымча ялгап әйтә һәм тупны икенче укучыга тапшыра: “урман...”, “мәктәп...”, “китап...”, “өй...”». | Укучылар тупны тотып җавап бирәләр: «урманда», «мәктәптә», «китапта», «өйдә». Кайберләре кушымчаны ни өчен сайлаганын аңлата. |
1 мин | «Бүгенге дәреснең кагыйдәсен бер җөмлә белән әйтегез. Сезгә нәрсә җиңел булды, нәрсәгә тагын күнегергә кирәк?» — дип сорый. Өч төсле смайликны күрсәтә. | Укучылар кагыйдәне әйтәләр: «Калын сузык белән -да/-та, нечкә сузык белән -дә/-тә дус». Үз халәтенә туры килгән смайликны сайлый. |
2 мин | Укытучы өй эшен аңлата: «Өйдә дәрестә өйрәнгән кагыйдә буенча сүзләр белән эшләгез. Өй эшенең өч дәрәҗәсе бар, үзегезгә туры килгәнен сайлагыз. Контроль сорау: “Сүзнең кайсы өлешенә карап кушымча сайлыйбыз?”» | Укучылар өй эшен көндәлекләренә язалар һәм контроль сорауга җавап бирәләр: «Сүзнең соңгы иҗегендәге сузык авазга карап кушымча сайлыйбыз». |
Практик эшне бәяләү критерийлары
- «5» билгесе — мөстәкыйль карточкадагы 6 сүзнең барысына да кушымча дөрес ялганган, сүзләр чиста һәм аңлатып язылган.
- «4» билгесе — 5 сүз дөрес язылган, 1 хатаны укучы эталон буенча мөстәкыйль төзәткән.
- «3» билгесе — 3–4 сүз дөрес язылган, кушымча сайлаганда укытучы яки иптәше ярдәмен кулланган.
Рефлексия
Укучыга сорау | Сорауның максаты |
|---|---|
Калын сузыклы сүзләргә нинди кушымчалар ялгана? | Кагыйдәнең төп өлешен үзләштерүне ачыклау. |
Нечкә сузыклы сүзләргә кушымча сайлаганда нәрсәгә карыйсың? | Кушымча сайлау алгоритмын аңлауны тикшерү. |
Сиңа кайсы бирем җиңел булды, кайсысы кыен тоелды? | Укучының субъектив бәясен һәм кыенлык нокталарын ачыклау. |
Бүген өйрәнгән кагыйдәне бер сүз белән кулланып күрсәт. | Белемне гамәли куллана алуны тикшерү. |
Укытучының йомгаклау сүзе
«Бүген без кушымчаларның сүздәге сузык авазлар белән дуслашуын белдек. Калын сузыклы сүзләргә -да, -та, нечкә сузыклы сүзләргә -дә, -тә кушымчалары ялгана. Иң мөһиме — кушымча сайлаганчы сүзнең соңгы сузыгын тыңларга кирәк. Киләсе дәрестә бу кушымчаларны күбрәк җөмләләрдә кулланып сөйләмебезне баетырбыз.»
Өй эше
Дәрәҗә | Нәрсә бирергә | Ни өчен |
|---|---|---|
Базовый (обязательный) | Калын һәм нечкә сузыклы сүзләрдән 6 пар төзергә һәм аларга -да/-дә яки -та/-тә кушымчаларын ялгап язарга: мәсәлән, “авылда — өйдә”. | Кушымчаны сүзнең соңгы сузыгына карап сайлау күнекмәсен ныгыта; язылышның дөреслеген тикшерергә. |
Средний (повышающий) | -да, -дә, -та, -тә кушымчалары кергән 4 җөмлә төзергә һәм кушымчалы сүзләрнең соңгы сузыгын билгеләргә. | Кагыйдәне аерым сүздә генә түгел, җөмләдә кулланырга өйрәтә; җөмләнең мәгънәле булуына игътибар итәргә. |
Продвинутый (дополнительный) | «Минем мәктәбем» темасына 5–6 җөмләдән торган кечкенә текст язарга. Текстта кимендә 2 сүз -да/-та һәм 2 сүз -дә/-тә кушымчасы белән булсын. | Кагыйдәне бәйләнешле сөйләмдә куллануны һәм үз текстын тикшерүне үстерә; кушымчаларны дөрес билгеләргә. |
Өйдән чыгар алдыннан контроль сораулар: «Калын сузыкларга нинди кушымчалар ялгана? Нечкә сузыкларга нинди кушымчалар ялгана? “Өй...” һәм “урман...” сүзләренә дөрес кушымчаны кушып әйтегез.»