Омонимнар
Цели и задачи
- Максат: дәрес ахырына укучылар омонимнарны таный, аларның мәгънәсен контекст ярдәмендә аера һәм кимендә 5 җөмләдә дөрес куллана алачак.
- Омоним төшенчәсен аңлату, омонимнарны күпмәгънәле сүзләрдән аерырга өйрәтү.
- Сүзләрнең мәгънәсен контекст буенча билгеләү һәм җөмлә төзү күнекмәсен үстерү.
- Парларда фикер алышу, дәлилләү һәм иптәшенең җавабын тыңлау күнекмәләрен формалаштыру.
- Туган телгә кызыксыну, сүз байлыгына сакчыл мөнәсәбәт тәрбияләү.
Планлаштырылган нәтиҗәләр
Шәхси нәтиҗәләр
- Укучы татар теленең сүз байлыгын танып белүгә кызыксыну күрсәтә.
- Укучы үз фикерен әдәпле рәвештә әйтергә һәм иптәшенең фикерен хөрмәт итәргә өйрәнә.
- Укучы сөйләмдә сүзләрне урынлы куллануның әһәмиятен аңлый.
- Укучы үз эшенә һәм пардагы хезмәттәшлегенә бәя бирә.
Метапредмет нәтиҗәләр
- Укучы биремнең максатын аңлый, эш тәртибен планлаштыра һәм нәтиҗәсен тикшерә.
- Укучы тексттан кирәкле мәгълүматны таба, сүзләрне чагыштыра һәм төркемли.
- Укучы парда фикер алыша, сорау куя, җавабын мисал белән дәлилли.
- Укучы интерактив слайд һәм электрон сүзлек материалын укытучы күрсәтмәсе белән куллана.
Предмет нәтиҗәләр
- Укучы омонимнарның билгеләмәсен әйтә: язылышы һәм әйтелеше бер, мәгънәләре төрле сүзләр.
- Укучы җөмләдәге омонимның мәгънәсен контекст буенча билгели.
- Укучы омонимнарны күпмәгънәле сүзләрдән аера.
- Укучы омонимнар белән бәйләнешле җөмләләр төзи һәм аларны сөйләмдә куллана.
Универсаль уку гамәлләре (УУГ)
Шәхси УУГ
- Тел өйрәнүнең көндәлек аралашу өчен кирәклеген аңлау.
- Уку эшенә уңай мөнәсәбәт һәм нәтиҗәгә ирешү теләге булдыру.
- Үз җавабының төгәллеге өчен җаваплылык тою.
- Пардагы иптәшенә ярдәм күрсәтү һәм аның фикерен тыңлау.
Регулятив УУГ
- Дәрес максатын укытучы ярдәмендә формалаштыру.
- Биремне үтәүнең эзлеклелеген билгеләү.
- Җавапны үрнәк белән чагыштырып, хатаны төзәтү.
- Рефлексия вакытында үз эшенә бәя бирү.
Танып белү УУГ
- Сүзләрнең язылышын, әйтелешен һәм мәгънәсен чагыштыру.
- Контекстка таянып, сүзнең мәгънәсен ачыклау.
- Омонимнарны мәгънәләренә карап төркемләү.
- Таблица һәм схема рәвешендә нәтиҗә ясау.
Коммуникатив УУГ
- Пар белән уртак карарга килү.
- Фикерне тулы җөмлә белән әйтү һәм дәлилләү.
- Иптәшенең җавабын сорау ярдәмендә ачыклау.
- Уртак эш вакытында рольләрне бүлешү.
Укытучының дәрескә әзерлеге
- «Омонимнар» темасы, дәрес максаты һәм эш алгоритмы күрсәтелгән презентация әзерләргә.
- Һәр парга омонимлы сүзләр язылган 1 карточка җыелмасы һәм җөмләләр язылган 1 карточка бирергә.
- Һәр укучыга «Сүзнең мәгънәсен тап» эш битен һәм рефлексия өчен светофор төсләрен әзерләргә.
- Тактага схема урнаштырырга: «Бер сүз — ике мәгънә — ике контекст».
- Проектор, компьютер һәм интерактив такта әзерләргә; слайдта рәсемнәр: яз фасылы, язу гамәле, карга кошы, карга коралы.
- Парларда эшләү өчен таймерны 2–3 минутка куярга.
- Электрон татарча-русча сүзлек яки мәктәпнең цифрлы сүзлек ресурсын укытучы компьютеринда ачып куярга.
- Тикшерү өчен дөрес җаваплар язылган аерым слайд һәм үзбәя таблицасы әзерләргә.
Дәрес барышы
Этап 1. Оештыру һәм мотивация (3 мин)
Максат: укучыларны дәрес эшенә җәлеп итү һәм омонимнар темасына кызыксыну уяту.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
1 мин | Укытучы елмаеп әйтә: «Исәнмесез, укучылар! Бүген без сүзләрнең серен ачарбыз. Тактадагы ике рәсемгә игътибар итегез: анда яз фасылы һәм дәфтәргә язу гамәле күрсәтелгән. Ике рәсемгә дә нинди сүз туры килә?» | Рәсемнәрне карыйлар, җавап бирәләр: «Яз». Ике мәгънәне атап әйтәләр: «ел фасылы», «язу гамәле». |
2 мин | Укытучы «Уйлан — парда фикерләш — уртаклаш» алымын оештыра: «Башта үзегез уйлагыз, аннары иптәшегез белән фикер алышыгыз. Бу сүзләр ни өчен бер үк яңгырый, ә мәгънәләре төрле? Бүгенге дәрестә моңа җавап табарбыз». | 30 секунд үзләре уйлыйлар, 1 минут парда сөйләшәләр, аннары фикерләрен әйтәләр: «Бер сүз ике төрле мәгънә белдерә». |
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: «Без бер үк сүзнең төрле мәгънәдә кулланылуын күрдек. Хәзер бу күренешнең телдәге исемен һәм билгеләрен ачыкларбыз».
Этап 2. Белемнәрне актуальләштерү (5 мин)
Максат: сүзнең мәгънәсе һәм контекст турындагы белемнәрне искә төшерү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы әйтә: «Экранда өч җөмлә бар: “Алма агачта үсә”; “Алма, китапны миңа бир”; “Баллы алма ашадым”. “Алма” сүзе һәр җөмләдә бер үк мәгънәдәме? Җавабыгызны җөмлә белән дәлилләгез». | Җөмләләрне укыйлар, парда фикерләшәләр һәм җавап бирәләр: «Беренче һәм өченче җөмләдә алма — җимеш; икенче җөмләдә “алма” — алмау фигыленең боерык формасы». |
3 мин | Укытучы «Төгәл җавап» алымын куллана: «Сүзнең мәгънәсен кайдан беләбез? Контекст нәрсә ул? Мисалларны тактадагы терәк сүзләр белән бәйләгез: җөмлә, сүзләр тирәсе, мәгънә». | Терәк сүзләрне бәйләп схема төзиләр: «Контекст — сүзнең җөмләдәге һәм тексттагы тирәлеге». Дәфтәргә кыска аңлатма язалар. |
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Димәк, сүзнең мәгънәсен аның тирәсендәге сүзләр ярдәмендә билгелибез. Хәзер безне дәреснең төп проблемасы көтә: бер үк язылышлы сүзләрнең мәгънәсе ни өчен төрле була?»
Этап 3. Проблеманы кую һәм максат билгеләү (4 мин)
Максат: омонимнарны өйрәнү максатын укучылар белән бергә формалаштыру.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы экранга «карга» сүзе белән ике җөмлә чыгара: «Карга агач башында утыра»; «Әби камырны карга салды». Укытучы сорый: «Бу җөмләләрдә “карга” сүзенең мәгънәсе нинди? Икенче җөмләдә сез нинди каршылык күрәсез?» | Җөмләләрне укыйлар, мәгънәләрен чагыштыралар. Дөрес булмаган җөмлә булуын әйтәләр: «Карга — кош, ә камырны карга салмыйлар». |
2 мин | Укытучы әйтә: «Бәлки, икенче җөмләдә башка сүз кирәк булгандыр? “Карга” һәм “карга” сүзләренең язылышы бер, әмма мәгънәләре төрле. Бүгенге максатны бергә төзик: без нәрсәне өйрәнергә тиеш?» | Максатны формалаштыралар: «Омонимнарны танырга, мәгънәләрен аерырга һәм җөмләләрдә кулланырга өйрәнергә». |
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: «Максат ачык: без омонимнарның билгеләрен табарбыз, аларны контекстта аерырбыз һәм үз мисалларыбызны төзербез».
Этап 4. Яңа белемне ачу (9 мин)
Максат: омоним төшенчәсен укучыларның күзәтүләре аша чыгару һәм алгоритм төзү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы парларга карточкалар тарата һәм әйтә: «Карточкадагы сүзләрне укыгыз: “яз”, “көз”, “йөз”, “ат”, “кара”. Һәр сүз белән ике җөмлә төзелгән. Җөмләләрдә сүзнең мәгънәсе ничек үзгәргәнен билгеләгез. Ике минуттан соң бер мисалны сыйныфка тәкъдим итегез». | Парларда карточкаларны укыйлар, сүзнең мәгънәләрен чагыштыралар. Мисаллар китерәләр: «Йөз — сан; йөз — кешенең йөзе», «Ат — хайван; ат — ыргыту гамәле». |
3 мин | Укытучы Сократча әңгәмә алып бара: «Бу сүзләрнең язылышы һәм әйтелеше нинди? Мәгънәләре бердәме? Аларны бер сүзнең төрле төсмерләре дип әйтеп буламы, әллә ике аерым мәгънәме?» Тактада укучылар җавапларын төркемли. | Җавап бирәләр: «Язылышы һәм әйтелеше бер; мәгънәләре төрле һәм бер-берсенә бәйле түгел». Мисалларны «яз», «йөз», «ат» төркемнәренә урнаштыралар. |
3 мин | Укытучы тактага кагыйдәне яза һәм аңлата: «Омонимнар — язылышы һәм әйтелеше бер, ә мәгънәләре төрле булган сүзләр. Омонимның мәгънәсе контекстта ачыклана. Алгоритм: 1) сүзне тап; 2) җөмләдәге мәгънәсен билгелә; 3) башка контекст белән чагыштыр; 4) нәтиҗә яса». | Кагыйдәне һәм алгоритмны дәфтәргә язалар. Һәр пар бер омонимга ике контекст китерә һәм нәтиҗә ясый. |
Дәфтәргә язу
Омонимнар — язылышы һәм әйтелеше бер, мәгънәләре төрле булган сүзләр. Мәгънәне контекст буенча билгелибез. Мисал: яз — ел фасылы; яз — язу гамәле.
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Без омонимның төп билгеләрен ачтык: тышкы формасы бер, мәгънәсе төрле. Хәзер бу белемне җөмләләр белән тикшереп ныгытабыз».
Этап 5. Беренчел ныгыту: парларда эш (7 мин)
Максат: омонимнарның мәгънәсен контекст буенча билгеләү һәм дәлилләү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы әйтә: «Һәр парга дүрт җөмлә бирелә. Омонимны сызыгыз, аның мәгънәсен бер сүз белән языгыз. Җавапны иптәшегез белән чагыштырыгыз: “Минемчә, ... чөнки ...” формасын кулланыгыз». | Парларда җөмләләрне укыйлар һәм сүз мәгънәсен билгелиләр: «Көз җитте» — ел фасылы; «Көзгегә карадым» — көзге әйбер; «Ат тиз чаба» — хайван; «Тупны ат» — ыргыту. |
2 мин | Укытучы ике парны тыңлый: «Җавабыгызны тулы җөмлә белән әйтегез һәм контексттан дәлил китерегез. Кайсы сүзләр сезгә ярдәм итте?» | Парлар җавапларын яклыйлар: «“Ат” беренче җөмләдә хайванны белдерә, чөнки “чаба” сүзе аның җан иясе икәнен күрсәтә». |
2 мин | Укытучы тиз тикшерү үткәрә: «Светофорны күрсәтегез: яшел — барысы аңлашылды, сары — бер мисалда шик бар, кызыл — ярдәм кирәк. Сары һәм кызыл төстәгеләргә алгоритмны кабат искә төшерәм». | Төсле карточка күтәрәләр, хаталы җавапларын алгоритм буенча төзәтәләр. |
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: «Парларда сез омонимның мәгънәсен сүзнең тирәлегенә карап таптыгыз. Хәзер һәркем бу эшне мөстәкыйль башкарачак».
Этап 6. Мөстәкыйль эш һәм үзара тикшерү (8 мин)
Максат: омонимнарны мөстәкыйль тану һәм алар белән җөмлә төзү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
4 мин | Укытучы эш битен тарата: «Бирем 1: омонимнарны табып, мәгънәләрен языгыз. Бирем 2: “яз”, “йөз”, “кара” сүзләренең һәр мәгънәсенә берәр җөмлә төзегез. Вакыт — дүрт минут. Башта җиңел биремне үтәгез, аннары җөмлә төзүгә күчегез». | Эш битен мөстәкыйль үтиләр: омонимнарны билгелиләр, мәгънәләрен язалар, һәр сүзгә ике җөмлә төзиләр. |
2 мин | Укытучы җавап үрнәген экранга чыгара һәм әйтә: «Эшегезне күрше пар белән алыштырыгыз. Һәр дөрес җавапка бер балл куегыз, җөмләдә сүзнең мәгънәсе ачык булуын тикшерегез». | Эш битләрен алыштыралар, җавап үрнәге белән тикшерәләр, дөрес җавапларга балл куялар. |
2 мин | Укытучы сорый: «Кайсы җөмләдә мәгънә ачык күренмәскә мөмкин? Аны ничек төзәтеп була?» Бер-ике җавапны тактада төзәтә. | Хаталарын төзәтәләр, бер җөмләне яхшыртып яңадан язалар. Җавап бирәләр: «Контекстта сүзнең мәгънәсен күрсәтүче башка сүзләр булырга тиеш». |
Эталон җавап
«Яз» сүзенең ике мәгънәсе: 1) ел фасылы — «Яз җиткәч, кошлар кайта»; 2) язу гамәле — «Дәфтәргә матур итеп яз». «Йөз» сүзенең мәгънәләре: 1) сан — «Йөз сум акча»; 2) бит-кыяфәт — «Аның йөзе шат иде».
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Үзара тикшерү күрсәтте: омонимны тану гына җитми, аның мәгънәсен җөмләдә ачык күрсәтергә кирәк. Соңгы биремдә без омонимнарны реаль сөйләмдә кулланырбыз».
Этап 7. Белемне куллану һәм рефлексия (9 мин)
Максат: омонимнарны сөйләмдә куллану, дәрес нәтиҗәсен бәяләү һәм уку авырлыкларын ачыклау.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
4 мин | Укытучы «Сүз осталары» ярышын оештыра: «Һәр пар бер омоним сайлый һәм аның ике мәгънәсен күрсәткән кечкенә диалог төзи. Диалогта һәр мәгънә аңлашылсын. Сезгә дүрт минут бирелә». | Парларда «ат», «яз», «йөз», «кара» сүзләренең берсен сайлап, ике-өч репликалы диалог төзиләр һәм сыйныфка укыйлар. |
2 мин | Укытучы һәр чыгыштан соң сорый: «Сез омонимның кайсы мәгънәсен ишеттегез? Аны кайсы сүзләр күрсәтте?» Дөрес җавапларны тактадагы «Уңышлар баскычы»на билгели. | Башка парлар омонимның мәгънәләрен атыйлар һәм дәлиллиләр: «“Кара” беренче җөмләдә төсне, икенчесендә карау гамәлен белдерә». |
3 мин | Укытучы рефлексия үткәрә: «Чыгыш кәгазенә өч юл языгыз: “Бүген мин белдем...”; “Мин булдырам...” ; “Миңа ярдәм кирәк...” Соңыннан светофор төсегезне сайлагыз». | Чыгыш кәгазен тутыралар, үзләштерү дәрәҗәсен яшел, сары яки кызыл карточка белән күрсәтәләр, бер-ике укучы үз фикерен укый. |
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: «Бүген сез омонимнарны таныдыгыз, мәгънәләрен контексттан таптыгыз һәм сөйләмдә кулландыгыз. Өйдә дә сүзләрне җөмлә эчендә күзәтеп килегез».
Практик эшне бәяләү критерийлары
- «5» билгесе — омонимнар дөрес табылган, барлык мәгънәләр дөрес аңлатылган, өч сүзнең һәр мәгънәсенә төзелгән җөмләләр төгәл һәм хатасыз.
- «4» билгесе — биремнәрнең күбесе дөрес үтәлгән, бер-ике орфографик яки мәгънәви хата бар, омонимнарның мәгънәсе контексттан аңлашыла.
- «3» билгесе — омонимнарның бер өлеше дөрес табылган, мәгънәләрне аеруда һәм җөмлә төзүдә ярдәм кирәк.
- «2» билгесе — омоним төшенчәсе һәм сүз мәгънәсен контексттан табу алгоритмы үзләштерелмәгән.
Рефлексия
Укучыга сорау | Сорауның максаты |
|---|---|
«Омонимнарның төп билгеләре нинди?» | Төшенчәнең төп өлешләрен үзләштерүне ачыклау. |
«Сүзнең мәгънәсен җөмләдә ничек билгелибез?» | Контекст белән эшләү алгоритмын тикшерү. |
«Кайсы бирем иң авыр булды? Ни өчен?» | Укучыларның авырлык нокталарын ачыклау. |
«Бүген омоним кулланып төзегән иң уңышлы җөмләңне әйт» | Белемне сөйләмдә куллануны бәяләү. |
Укытучының йомгаклау сүзе
«Бүген без омонимнарның язылышы һәм әйтелеше бер, ә мәгънәләре төрле булган сүзләр икәнен ачыкладык. Сүзнең мәгънәсен һәрвакыт контекст ярдәмендә билгеләргә кирәк. Иң еш очрый торган хата — сүзне җөмләдән аерып карау. Киләсе дәрестә омонимнарны сөйләмдә һәм текстта тагын да күбрәк кулланырбыз».
Өй эше
Дәрәҗә | Нәрсә бирергә | Ни өчен |
|---|---|---|
Базовый (мәҗбүри) | «Яз», «ат», «йөз» сүзләренең һәрберсенә ике мәгънәне күрсәткән икешәр җөмлә төзергә; омонимнарның мәгънәләрен җөмләдән чыгып аңлатырга. | Омонимны контекстта тану һәм дөрес җөмлә төзү күнекмәсен ныгыта. |
Средний (күтәренке) | Көндәлек тормыштан 5 омоним табарга, һәр сүз белән ике җөмлә төзергә һәм сүзнең мәгънәләрен чагыштырырга. | Сүзлек запасын киңәйтә, күзәтү һәм чагыштыру күнекмәсен үстерә. |
Продвинутый (өстәмә) | Өч омоним кулланып, 6–8 җөмләдән торган кечкенә хикәя төзергә; омонимнарның һәр мәгънәсен калын хәреф белән билгеләргә. | Омонимнарны бәйләнешле сөйләмдә урынлы куллану һәм иҗади фикерләүне үстерә. |
Чыгып китәр алдыннан контроль сораулар: «Омонимнар нәрсә ул? Омонимның мәгънәсен ничек билгелибез? “Ат” сүзенең ике мәгънәсен җөмләләрдә күрсәтә аласызмы?»