Гади җөмләдә сүз тәртибе: гомумиләштерү һәм сөйләмдә куллану
Цели и задачи
- Дәрес ахырына укучылар гади җөмләдә сүз тәртибенең төп үзенчәлекләрен системалаштыра, җөмлә кисәкләренең урнашуын аңлата һәм 5–6 җөмләдә сүзләр тәртибен дөрес куллана алачак.
- Татар телендә хәбәрнең гадәттә җөмлә ахырында, аергычның ачыкланучы сүз алдыннан, хәлнең еш кына хәбәр алдыннан килүен кабатлау һәм ныгыту.
- Бирелгән җөмләләрдә сүз тәртибен анализлау, рус теле белән чагыштыру һәм тәрҗемә вакытында мәгънәви үзәкне саклау күнекмәсен үстерү.
- Парларда һәм төркемнәрдә фикер алышу, үз җавабын дәлилләү, иптәшенең җавабына конструктив бәя бирү күнекмәсен формалаштыру.
- Татар теленең сүз тәртибен киләчәк уку һәм һөнәри аралашу өчен кирәкле төгәл, аңлаешлы сөйләм чарасы буларак аңлау.
Планируемые результаты
Личностные
- Укучы татар телендә фикерне төгәл һәм аңлаешлы белдерүнең шәхси һәм һөнәри аралашудагы әһәмиятен аңлый.
- Тел өйрәнүгә җаваплы мөнәсәбәт күрсәтә, үз хаталарын мөстәкыйль төзәтергә омтыла.
- Төрле телләрнең җөмлә төзелешендәге аермаларына хөрмәт белән карый һәм телләрнең үзенчәлеген бәяли.
- Пардагы эштә иптәшенең фикерен тыңлый, килешмәгән очракта дәлилле һәм әдәпле җавап бирә.
Метапредметные
- Тексттан кирәкле мәгълүматны таба, сүзләрнең җөмләдәге функциясен һәм үзара бәйләнешен ачыклый.
- Сүз тәртибе турында гипотеза тәкъдим итә, аны мисаллар ярдәмендә тикшерә һәм нәтиҗә ясый.
- Төркемдә эшне планлаштыра, вакытны күзәтә, эш нәтиҗәсен критерийлар буенча бәяли.
- Рус һәм татар телендәге җөмләләрне чагыштырып, уртак һәм аермалы якларны таблицада күрсәтә.
- Үз җавабын телдән һәм язмача логик эзлеклелектә формулировкалый.
Предметные
- Гади җөмләдә сүзләрнең гадәти һәм үзгәртелгән тәртибен аера.
- Ия, хәбәр, тәмамлык, аергыч һәм хәлнең җөмләдәге урын-җирен билгели.
- Татар телендә хәбәрнең җөмлә ахырында килүен һәм аергычның ачыкланучы сүз алдыннан урнашуын аңлата.
- Сүзләрне дөрес тәртипкә китереп, мәгънәле татар җөмләләре төзи.
- Сүз тәртибе үзгәргәндә мәгънәви басымның һәм сөйләмнең эмоциональ төсмеренең үзгәрүен аңлата.
Универсальные учебные действия (УУД)
Личностные УУД
- Үзенең татар телендә аралашу дәрәҗәсен һәм бүгенге дәрестәге максатын билгели.
- Төгәл һәм грамоталы сөйләмне шәхси үсешнең бер шарты итеп кабул итә.
- Хатаны уңышсызлык түгел, ә өйрәнү өчен мәгълүмат дип бәяли.
- Фикер алышуда әдәпле тел формаларын куллана.
Регулятивные УУД
- Дәрес башында үзенә ачык уку максатын куя һәм дәрес ахырында аның үтәлешен тикшерә.
- Җөмләдәге сүзләрне анализлау өчен эзлекле алгоритм төзи.
- Биремне үтәгәндә вакытны планлаштыра һәм эшен өлешләргә бүлә.
- Үз җавабын үрнәк һәм критерийлар белән чагыштыра, хатасын төзәтә.
- Рефлексия вакытында нәрсә өйрәнгәнен һәм нинди сорауның ачык калуын билгели.
Познавательные УУД
- Җөмлә кисәкләрен аера һәм алар арасындагы грамматик бәйләнешне модельләштерә.
- Бер үк сүзләрнең төрле тәртиптә урнашуын анализлап, мәгънә үзгәрешен ачыклый.
- Тел материалына күзәтү ясый, мисалларны чагыштыра һәм кагыйдәне гомумиләштерә.
- Тексттан дәлил таба, нәтиҗәне схема, таблица һәм кыска формула рәвешендә күрсәтә.
Коммуникативные УУД
- Пардагы эштә рольләрне бүлешә һәм уртак җавап әзерли.
- Үз фикерен мисал белән дәлилли, иптәшенең фикеренә сорау бирә.
- Җавапларны тыңлап, төгәлләү яки төзәтү тәкъдим итә.
- Төркем нәтиҗәсен сыйныф алдында кыска һәм аңлаешлы итеп тәкъдим итә.
Подготовка учителя к уроку
- Сүз тәртибен гомумиләштерү өчен өч төрле карточка әзерләргә: минималь, төп һәм катлауландырылган дәрәҗәдәге биремнәр; һәр парга бер карточка.
- Тактага яки экранга дәрес темасын, проблемалы сорауны һәм схема-истә калдыруны әзерләп куярга: «ия + тәмамлык/хәл + хәбәр».
- Рус һәм татар телендәге бер үк мәгънәле 4 җөмләдән торган чагыштыру таблицасын әзерләргә.
- Һәр укучыга рефлексия өчен кечкенә «Чыгарга билет» кәгазе таратырга.
- Парларда эшләү өчен сүзләр язылган кисмә карточкаларны 15 парга әзерләргә.
- Экранга Ф. Әмирханның «Хәят» әсәреннән (русча тәрҗемәсе: «Хаят») кыска җөмлә һәм заманча хәбәр стилендәге бер җөмлә чыгарырга.
- Проектор, компьютер һәм интерактив такта әзерләргә; таймерны 2, 3 һәм 5 минутка куярга.
- Укучыларга үзбәя өчен өч төсле карточка әзерләргә: яшел — аңладым, сары — соравым бар, кызыл — ярдәм кирәк.
Ход урока
Этап 1. Оештыру һәм мотивация (3 мин)
Цель этапа: укучыларны дәрес эшенә җәлеп итү һәм сүз тәртибенең фикерне төгәл җиткерүдәге ролен күрсәтү.
Время | Действие учителя | Действие учеников | |||
|---|---|---|---|---|---|
1 мин | Укытучы сыйныф белән исәнләшә һәм экранга ике җөмлә чыгара: «Мин бүген доклад әзерләдем» һәм «Бүген мин доклад әзерләдем». «Ике җөмлә дә бер үк мәгънәне белдерәме? Кайсы сүзгә басым күбрәк төшә?» — дип сорый. | Җөмләләрне укыйлар, сүз тәртибен чагыштыралар, җавап бирәләр: «Мәгънә якын, ләкин икенче җөмләдә вакытка басым күбрәк төшә». | 2 мин | Укытучы «Сүзләрне ничек урнаштырсак, тыңлаучы фикерне тизрәк аңлар?» дигән проблемалы сорау куя. «Бүген без әзер кагыйдәләрне генә кабатламыйбыз, төрле мисаллардан гомуми нәтиҗә чыгарабыз», — дип дәрес максатын ачыклый. | Укучылар дәрес максатын үз сүзләре белән әйтәләр: «Җөмләдә сүзләрнең урын тәртибен кабатларбыз, мәгънәви басымны аңларбыз һәм җөмләләр төзербез». |
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: «Сүз тәртибе җөмләнең мәгънәсенә һәм интонациясенә тәэсир итә. Хәзер без моны үзебезнең белемнәребезгә таянып тикшереп карыйбыз».
Этап 2. Белемнәрне актуальләштерү (6 мин)
Цель этапа: җөмлә кисәкләре һәм татар телендә гадәти сүз тәртибе турында белемнәрне искә төшерү.
Время | Действие учителя | Действие учеников | |||
|---|---|---|---|---|---|
3 мин | Укытучы «Тиз җавап» алымын куллана: «Ия нинди сорауларга җавап бирә? Хәбәр нәрсәне белдерә? Аергыч кайсы сүзне ачыклый? Тәмамлык һәм хәл гадәттә кайсы кисәкләр белән бәйләнә?» Җавапларны тактада биш баганага урнаштыра. | Укучылар сорауларга җавап бирәләр: «Ия кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә», «Хәбәр ия турында хәбәр итә», «Аергыч исемне ачыклый». Терминнарны тактадагы схемага тоташтыралар. | 3 мин | Укытучы экранга «Укучылар китапханәдә яңа китаплар укыйлар» җөмләсен чыгара. «Баш кисәкләрне һәм иярчен кисәкләрне табыгыз. Җөмләдә сүзләрнең урнашу тәртибен аңлатыгыз», — ди. | Парларда җөмлә кисәкләрен билгелиләр: «Укучылар — ия, укыйлар — хәбәр, китаплар — тәмамлык, яңа — аергыч, китапханәдә — урын хәле». Гадәти тәртипне әйтәләр: «аергыч исем алдыннан, хәбәр җөмлә ахырында». |
Завершение этапа: укытучы подводит итог: «Без җөмләнең кисәкләрен таныйбыз һәм аларның гадәти урыннарын беләбез. Хәзер шул белемне рус һәм татар телен чагыштыруда кулланырбыз».
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
Этап 3. Проблеманы ачу һәм максат кую (5 мин)
Цель этапа: татар һәм рус телләрендәге сүз тәртибе аермасын мөстәкыйль рәвештә ачыклау.
Время | Действие учителя | Действие учеников | |||
|---|---|---|---|---|---|
2 мин | Укытучы парларга кисмә карточкалар тарата: «Мин / бүген / университетка / керергә / телим» һәм «Я / хочу / поступить / в университет / сегодня». «Карточкаларны ике телдә дә табигый җөмлә итеп төзегез», — ди. | Парларда сүзләрне дөрес тәртипкә китерәләр: «Мин бүген университетка керергә телим», «Я хочу сегодня поступить в университет». Татар җөмләсендә хәбәрнең ахырга күчүен күзәтәләр. | 3 мин | Укытучы сораулар бирә: «Татар җөмләсендә хәбәр кайда урнашты? Рус җөмләсендә хәбәрнең урыны нинди? Сүз тәртибе һәрвакыт үзгәрмичә каламы?» Укучылар җавапларын тактадагы ике баганага яза. | Укучылар нәтиҗә ясыйлар: «Татар телендә хәбәр еш кына җөмлә ахырында килә; рус телендә сүз тәртибе иркенрәк. Ләкин татар телендә дә мәгънәви басым өчен сүзләрнең урыны үзгәрергә мөмкин». |
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Без төп юнәлешне таптык: татар телендә хәбәрнең ахырда килүе — мөһим билге, әмма сөйләм максатына карап тәртип үзгәрә ала. Хәзер бу нәтиҗәне текст һәм җөмләләр ярдәмендә тикшерәбез».
Этап 4. Белемнәрне гомумиләштерү һәм системалаштыру (10 мин)
Цель этапа: гади җөмләдә сүз тәртибенең төп кагыйдәләрен таблица һәм текст мисаллары аша системалаштыру.
Время | Действие учителя | Действие учеников | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
4 мин | Укытучы экранга схема чыгара: «Ия + иярчен кисәкләр + хәбәр». «Татар телендә хәбәр еш кына җөмлә ахырында урнаша. Аергыч ачыкланучы сүз алдыннан килә: матур шәһәр. Тәмамлык һәм хәл хәбәр алдыннан ешрак урнаша: китапны укыды, иртә белән китте», — дип аңлата. | Схеманы дәфтәргә күчерәләр, һәр кагыйдәгә үз мисалларын уйлап язалар: «Апам кызыклы китап укый», «Без иртә белән юлга чыктык». | 3 мин | Укытучы Ф. Әмирханның «Хәят» әсәреннән алынган кыска җөмләне күрсәтә: «Хәят тәрәзә янында озак уйланып утырды». «Хәбәрне, хәлләрне, ияне табыгыз. Ни өчен автор җөмлә ахырында “утырды” сүзен кулланган?» — дип сорый. | Җөмләне тикшерәләр: «Хәят — ия, тәрәзә янында һәм озак — хәл, уйланып — рәвеш хәле, утырды — хәбәр». «Хәбәр ахырда килеп, эш-хәрәкәтне тәмамлый», — дип аңлаталар. | 3 мин | Укытучы өч җөмлә тәкъдим итә: «Бүген мин яңа проект башладым», «Мин бүген яңа проект башладым», «Яңа проектны мин бүген башладым». «Өч җөмләнең кайсы сүзенә басым төшә?» — дип сорый һәм «мәгънәви үзәк» төшенчәсен кертә. | Парларда җөмләләрне укыйлар һәм басымны билгелиләр: беренчесендә «бүген», икенчесендә «мин», өченчесендә «яңа проектны». Нәтиҗәне таблицада язалар. |
Запись в тетрадях
Укучылар түбәндәге нәтиҗәне язып куя: «Татар телендә гади җөмләнең гадәти сүз тәртибе: ия + иярчен кисәкләр + хәбәр. Аергыч ачыкланучы сүз алдыннан килә. Хәбәр еш кына җөмлә ахырында урнаша. Сүз тәртибе үзгәрсә, мәгънәви басым да үзгәрергә мөмкин».
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Без кагыйдәләрне генә кабатламадык, аларның текстта ничек эшләвен дә күрдек. Хәзер һәр пар үзенең тел тикшерүчесе булып, җөмләләрне төзәтәчәк».
Этап 5. Парларда беренчел ныгыту һәм фәннәр бәйләнеше (7 мин)
Цель этапа: сүз тәртибен практик биремнәрдә куллану һәм татар теле белән рус теле арасындагы синтаксик аерманы аңлату.
Время | Действие учителя | Действие учеников | |||
|---|---|---|---|---|---|
4 мин | Укытучы һәр парга карточка бирә. Бирем: «Сүзләрне дөрес тәртипкә китерегез һәм һәр җөмләдә хәбәрнең урынын аңлатыгыз: 1) укый / укучылар / татарча / текстны; 2) иртәгә / без / музейга / барачакбыз; 3) кызыклы / галим / чыгыш ясады». «Башта җөмләне төзегез, аннары һәр сүзнең вазифасын билгеләгез», — дип искәртә. | Парлар җөмләләрне төзиләр: «Укучылар татарча текстны укый», «Без иртәгә музейга барачакбыз», «Галим кызыклы чыгыш ясады». Хәбәрләрне сызып күрсәтәләр һәм кагыйдә белән дәлиллиләр. | 3 мин | Укытучы парларга өстәмә сорау бирә: «Бу җөмләләрне русчага тәрҗемә иткәндә сүз тәртибе сакланамы? Кайсы очракта туры тәрҗемә ясап булмый?» Ул бер парны җавапны якларга чакыра. | Укучылар татарча җөмләләрне русчага тәрҗемә итеп чагыштыралар. «Сүзләрнең туры тәрҗемәдәге урыны һәрвакыт сакланмый, чөнки телләрнең синтаксик нормалары төрле», — дигән нәтиҗә ясыйлар. |
Завершение этапа: укытучы нәтиҗә ясый: «Сез сүз тәртибен механик рәвештә түгел, җөмләнең төзелешенә һәм ике телнең нормаларына таянып билгеләдегез. Хәзер һәркем үзенең белем дәрәҗәсен мөстәкыйль тикшерә».
Этап 6. Мөстәкыйль эш һәм үзбәя (8 мин)
Цель этапа: укучыларның гади җөмләдә сүз тәртибен мөстәкыйль куллана алуын тикшерү һәм хаталарны үз вакытында төзәтү.
Время | Действие учителя | Действие учеников | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
2 мин | Укытучы өч дәрәҗәле бирем тарата: «А дәрәҗәсе — сүзләрне тәртипкә китерегез; B дәрәҗәсе — сүз тәртибен аңлатып, җөмлә кисәкләрен билгеләгез; C дәрәҗәсе — бер үк җөмләне ике төрле сүз тәртибендә язып, мәгънәви басымны аңлатыгыз». «Үзегезгә туры килгән дәрәҗәне сайлагыз», — ди. | Укучылар бирем дәрәҗәсен сайлыйлар һәм эш тәртибен дәфтәрләренә язалар. | 4 мин | Укытучы биремнәрне экранда күрсәтә: «1) китапны / мин / кич белән / укып чыктым; 2) безнең шәһәрдә / бүген / зур бәйрәм / булды; 3) “Мин бүген генә бу хәбәрне ишеттем” җөмләсендә мәгънәви басымны үзгәртеп ике вариант төзегез». Ул вакытны искәртә һәм ярдәм кирәк укучыларга алгоритмны күрсәтә. | Укучылар мөстәкыйль эшлиләр. Мөмкин җаваплар: «Мин китапны кич белән укып чыктым», «Бүген безнең шәһәрдә зур бәйрәм булды». Өченче биремдә басымны төрлечә куеп җөмләләр төзиләр. | 2 мин | Укытучы экранда эталонны күрсәтә һәм үзара тикшерүне оештыра: «Эшегезне күршегез белән алыштырыгыз. Һәр дөрес җөмләгә бер балл, кагыйдә белән аңлатуга бер балл куегыз. Хата булса, дөрес вариантны язып, ни өчен үзгәрткәнегезне билгеләгез». | Укучылар эшләрне алыштыралар, баллар куялар, хаталарны төзәтәләр һәм нәтиҗәне үз дәфтәрләренә язалар. |
Эталон решения
1) Сүзләрне мәгънәле тәртипкә китерәбез: «Мин китапны кич белән укып чыктым». 2) Ия — «мин», тәмамлык — «китапны», хәл — «кич белән», хәбәр — «укып чыктым». 3) Хәбәр җөмлә ахырында урнашкан, бу татар теленең гадәти сүз тәртибенә туры килә. Мәгънәви басымны үзгәртү өчен: «Бүген мин генә бу хәбәрне ишеттем» яки «Бу хәбәрне мин бүген генә ишеттем» вариантларын кулланырга мөмкин; басым тиешле сүзгә күчә.
Завершение этапа: укытучы әйтә: «Сез үз эшегезне критерий буенча тикшердегез һәм хатаны төзәтү юлын күрсәттегез. Хәзер дәрестә өйрәнгәннәрне бер гомуми нәтиҗәгә җыеп, үзегезнең үсешегезне бәялибез».
Этап 7. Рефлексия һәм өй эше (6 мин)
Цель этапа: өйрәнелгән кагыйдәләрне гомумиләштерү, укучының үз эшенә бәя бирүе һәм өй эшен аңлап кабул итүе.
Время | Действие учителя | Действие учеников | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
3 мин | Укытучы «Чыгарга билет» алымын үткәрә. «Кәгазьгә өч җавап языгыз: 1) Татар телендә хәбәр гадәттә кайда килә? 2) Аергычның урыны нинди? 3) Сүз тәртибе кайчан үзгәрергә мөмкин?» — ди. | Укучылар җавап язалар: «Хәбәр гадәттә җөмлә ахырында килә», «Аергыч ачыкланучы сүз алдыннан урнаша», «Сүз тәртибе мәгънәви басымны күрсәтү өчен үзгәрергә мөмкин». | 1 мин | Укытучы яшел, сары һәм кызыл карточкаларны күтәрергә тәкъдим итә: «Яшел — кагыйдәне аңлатам һәм җөмлә төзи алам; сары — мисал төзим, ләкин аңлатуда кыенлык бар; кызыл — миңа өстәмә аңлату кирәк». | Укучылар үзләренең хәленә туры килгән төсне күтәрәләр һәм бер җөмлә белән сәбәбен әйтәләр. | 2 мин | Укытучы өй эшен аңлата: «Өйдә сез сүз тәртибен өч дәрәҗәдә кулланачаксыз. Биремне сайлаганда үз мөмкинлегегезне һәм алдагы максатыгызны исәпкә алыгыз». Ул контроль сорау бирә: «Татар җөмләсендә хәбәрне эзләгәндә беренче чиратта нәрсәгә игътибар итәбез?» | Укучылар җавап бирәләр: «Башта җөмләнең мәгънәсен аңлыйбыз, аннары хәбәрне һәм аның җөмлә ахырындагы урынын тикшерәбез». Өй эшен көндәлеккә язалар. |
Критерии оценивания практической работы
- «5» — мөстәкыйль эштә барлык җөмләләр дөрес төзелгән, җөмлә кисәкләре дөрес билгеләнгән, сүз тәртибе кагыйдә белән аңлатылган һәм мәгънәви басымга мисал китерелгән.
- «4» — 1–2 вак хата бар, әмма җөмләнең гомуми төзелеше һәм хәбәрнең урыны дөрес аңлатылган; хаталар үзара тикшерү вакытында төзәтелгән.
- «3» — биремнең төп өлеше үтәлгән, ләкин сүз тәртибен аңлатуда яки җөмлә кисәкләрен билгеләүдә 3–4 хата җибәрелгән; укытучы ярдәме белән нәтиҗә ясалган.
Рефлексия
Вопрос для ученика | Цель вопроса |
|---|---|
Бүген татар телендә гади җөмлә төзелеше турында нинди төп нәтиҗә ясадың? | Укучының төп кагыйдәне аңлавын һәм аны үз сүзләре белән әйтә алуын ачыклау. |
Хәбәрнең җөмлә ахырында килүен нинди мисал белән дәлилли аласың? | Кагыйдәне конкрет тел материалына күчерә алуны тикшерү. |
Рус һәм татар телендәге сүз тәртибендә нинди аерманы күрдең? | Предметара бәйләнешне һәм чагыштырма анализ күнекмәсен бәяләү. |
Кайсы биремдә кыенлык булды һәм аны ничек җиңдең? | Укучының үз-үзен бәяләвен һәм шәхси уку стратегиясен ачыклау. |
