Яраткан түгәрәкләр. Парлы, кушма һәм тезмә исемнәр
Максатлар һәм бурычлар
- Дәрес ахырына укучылар парлы, кушма һәм тезмә исемнәрне аера, аларның ясалышын аңлата һәм сөйләмдә дөрес куллана алачак.
- Укучылар түгәрәкләр темасына караган сүзләрне төркемли, кагыйдәне схема рәвешендә төзи һәм бирелгән үрнәк буенча яңа сүзләр ясый.
- Укучылар төркемдә һәм парда хезмәттәшлек итә, үз фикерен татарча дәлилләп әйтә һәм иптәшенең җавабын критерий буенча тикшерә.
- Укучылар үзләренең кызыксынуларын татар телендә белдерә, вакытны нәтиҗәле файдаланырга һәм эш нәтиҗәсен бәяләргә өйрәнә.
Планлаштырылган нәтиҗәләр
Шәхси нәтиҗәләр
- Укучы үзенең яраткан түгәрәген атый һәм әлеге кызыксынуның шәхси үсеш өчен әһәмиятен аңлый.
- Татар телендә аралашуга уңай мотивация формалаша.
- Укучы иптәшенең кызыксынуларын хөрмәт итә һәм төркем эшендә җаваплылык күрсәтә.
- Укучы үз эшенә гадел бәя бирә һәм хатаны төзәтергә әзер була.
Метапредмет нәтиҗәләр
- Укучы таблица, схема һәм слайдтагы мәгълүматтан кирәкле нәтиҗә чыгара.
- Укучы бирем максатын аңлый, эш тәртибен планлаштыра һәм үз җавабын тикшерә.
- Укучы парда фикер алыша, сорау куя һәм татарча дәлилле җавап бирә.
- Укучы санлы презентациядәге мәгълүматны укый һәм интерактив биремне башкара.
Предмет нәтиҗәләре
- Укучы парлы исемнәрне, кушма исемнәрне һәм тезмә исемнәрне таный.
- Укучы сүзләрнең ясалышын схема ярдәмендә аңлата: сүз + сүз, тамыр + тамыр, сүзтезмә.
- Укучы түгәрәкләр темасына караган исемнәрне төркемли һәм алар белән җөмләләр төзи.
- Укучы кушма һәм тезмә исемнәрне язуда дөрес куллана.
Универсаль уку гамәлләре (УУД)
Шәхси УУД
- Үзенең яраткан шөгыле турында татарча сөйләү теләге формалаша.
- Укучы төрле һөнәрләргә һәм иҗади эшләргә кызыксыну белдерә.
- Укучы үз уңышын һәм кыенлыгын мөстәкыйль бәяли.
- Укучы татар телен көндәлек аралашу чарасы буларак кабул итә.
Регулятив УУД
- Укучы дәрес максатын формалаштыруда катнаша.
- Укучы биремне үтәү өчен эш тәртибен сайлый.
- Укучы җавабын кагыйдә-схема белән чагыштырып тикшерә.
- Укучы хатасын таба, төзәтә һәм эш нәтиҗәсен бәяли.
Танып-белү УУД
- Укучы сүзләрне ясалышына карап чагыштыра һәм төркемли.
- Укучы сүз составын анализлый һәм модель төзи.
- Укучы тексттан төп мәгълүматны таба.
- Укучы яңа сүзләрне мәгънәсе һәм ясалышы буенча куллана.
Коммуникатив УУД
- Укучы парда фикер алыша һәм уртак җавап әзерли.
- Укучы иптәшенең җавабын бүлдермичә тыңлый.
- Укучы үз фикерен «Минемчә...», «Чөнки...» конструкцияләре белән дәлилли.
- Укучы төркемдә рольләрне бүлешә һәм уртак нәтиҗә чыгара.
Укытучының дәрескә әзерлеге
- «Түгәрәкләр» темасына рәсемнәр һәм сүзләр язылган слайд әзерләргә: рәсем сәнгате, шахмат, җыр, робот техникасы, спорт.
- Һәр укучыга сүзләрне төркемләү өчен карточка һәм үзбәя битен бастырырга.
- Һәр парга өч төрле катлаулылыктагы карточка әзерләргә: минималь, төп һәм иҗади дәрәҗә.
- Төркемнәр өчен ватман, маркерлар һәм ябыштыргыч кәгазьләр әзерләргә.
- Тактага дәрес темасын һәм «исем + исем», «тамыр + тамыр», «сүзтезмә» схемаларын өлешчә язып куярга.
- Презентациядә «Минем яраткан түгәрәгем...» дигән кыска текст һәм интерактив төркемләү биремен урнаштырырга.
- Проектор, компьютер һәм интернетсыз эшли торган интерактив презентация әзерләргә.
- Чыгыш билетлары өчен һәр укучыга кечкенә кәгазьләр таратырга.
Дәрес барышы
1нче этап. Оештыру һәм мотивация (3 мин)
Этапның максаты: укучыларны дәрескә җәлеп итү һәм темага эмоциональ кереш ясау.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
1 мин | Укытучы елмаеп әйтә: «Исәнмесез, укучылар! Бүген безнең дәресебез гадәти дәрес түгел, ә кызыксынулар дөньясына сәяхәт булачак. Бер-берегезгә карап елмаегыз һәм дәрескә әзер булуыгызны күрсәтегез». | Укучылар исәнләшә, уку әсбапларын әзерли һәм дәрескә әзерлекләрен күрсәтә. |
2 мин | Укытучы экранда түгәрәкләр рәсемнәрен күрсәтә: «Рәсемнәргә игътибар белән карагыз. Монда нинди түгәрәкләр бар? Сез кайсысына йөрер идегез? Җавапны “Мин ... түгәрәген сайлар идем, чөнки...” рәвешендә әйтегез». | Укучылар рәсемнәрне таный, җавап бирә: «Мин шахмат түгәрәген сайлар идем, чөнки уйларга яратам», «Мин рәсем түгәрәген сайлар идем, чөнки матур рәсем ясыйм». |
Этапны йомгаклау: укытучы нәтиҗә ясый: «Без һәрберебез төрле түгәрәкләр белән кызыксынабыз. Хәзер бу темага бәйле сүзләрнең ничек ясалуын һәм язылуын өйрәнербез».
2нче этап. Белемнәрне актуальләштерү (5 мин)
Этапның максаты: исем һәм сүз төзелеше турында элекке белемнәрне искә төшерү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы әйтә: «Тактадагы сүзләргә карагыз: түгәрәк, рәсем, спорт, музыка, китап. Бу сүзләр нинди сүз төркеменә карый? Алар нәрсәне белдерә?». | Укучылар җавап бирә: «Бу сүзләр — исемнәр. Алар предметны, күренешне яки төшенчәне белдерә». |
3 мин | Укытучы «Уйла — парда фикерләш — уртаклаш» алымын оештыра: «Һәр сүзне сүз составы ягыннан күзәтегез. Кайсы сүз бер өлештән, кайсысы ике өлештән тора? Иптәшегез белән бер минут фикерләшегез». | Укучылар сүзләрне аерым һәм ике өлешле сүзләргә бүлә, парда фикерләшә һәм җавап бирә: «Түгәрәк, рәсем, спорт — бер тамырлы сүзләр; ә кайбер исемнәр ике сүздән ясала». |
Этапны йомгаклау: укытучы әйтә: «Без исемнәрне һәм сүзнең төзелешен искә төшердек. Ләкин ике өлешле исемнәрнең дә төрләре бар. Аларны ничек аерырга икәнен хәзер ачыкларбыз».
3нче этап. Проблема кую һәм максат билгеләү (4 мин)
Этапның максаты: укучыларны яңа белемне мөстәкыйль ачуга юнәлтү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
2 мин | Укытучы экранга сүзләр чыгара: «кулъяулык, ата-ана, рәсем сәнгате, тимер юл». «Бу сүзләрнең барысы да түгәрәкләр һәм кызыксынулар турында сөйләшкәндә кирәк булырга мөмкин. Алар ничек ясалган? Ни өчен кайберләре кушылып, кайберләре аерым языла?». | Укучылар сүзләрне күзәтә, фаразлый: «Кайбер сүзләр ике сүздән тора», «Аларның язылышы төрле». |
2 мин | Укытучы әйтә: «Димәк, безнең бүгенге максат нинди? Максатны бергә формалаштырыгыз. Дәрес ахырында сез нәрсәне белергә һәм эшли белергә тиеш?». | Укучылар максат формалаштыра: «Парлы, кушма һәм тезмә исемнәрне аерырга, кагыйдә буенча язарга һәм җөмләдә кулланырга өйрәнергә тиешбез». |
Посмотрите план целиком
Зарегистрируйтесь — и откройте план урока по этой теме полностью: цели, ход урока и рефлексия по ФГОС.
Этапны йомгаклау: укытучы әйтә: «Без проблеманы күрдек һәм дәрес максатын билгеләдек. Хәзер сүзләрне күзәтеп, кагыйдәне үзебез ачарбыз».
4нче этап. Яңа белемне ачу. Кагыйдә-схема (10 мин)
Этапның максаты: парлы, кушма һәм тезмә исемнәрнең билгеләрен чагыштырып ачу һәм схема төзү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы карточкалар тарата: «Сүзләрне өч төркемгә бүлегез: ата-ана, җыр-бию, көн-төн; кулъяулык, ташбака, аккош; рәсем сәнгате, юл хәрәкәте, спорт уеннары. Сүзләрнең язылышына игътибар итегез». | Төркемнәрдә сүзләрне аера һәм һәр төркемгә исем бирә: «Сызыкча аша язылганнар», «кушылып язылганнар», «аерым язылганнар». |
4 мин | Укытучы Сократ диалогы алып бара: «Ата-ана сүзендә ике өлеш нинди мөнәсәбәттә? Кулъяулык ничек ясалган? Рәсем сәнгате ничә сүздән тора?». Укытучы җавапларны тактага схема итеп яза. | Укучылар җавап бирә: «Парлы исемдә ике сүз сызыкча аша языла», «Кушма исемдә ике тамыр кушылып языла», «Тезмә исемдә сүзләр аерым языла». |
3 мин | Укытучы экранда кагыйдә-схеманы күрсәтә һәм әйтә: «Бу схеманы дәфтәргә күчерегез: Парлы исем = сүз-сүз; Кушма исем = тамыр+тамыр; Тезмә исем = сүз сүз. Һәр төргә бер мисал өстәгез». | Укучылар схеманы дәфтәргә күчерә, мисаллар яза: «ата-ана», «кулъяулык», «рәсем сәнгате». |
Дәфтәргә язу
Парлы исем = сүз-сүз: ата-ана, җыр-бию. Кушма исем = тамыр + тамыр: кулъяулык, ташбака. Тезмә исем = сүз сүз: рәсем сәнгате, спорт уеннары.
Этапны йомгаклау: укытучы әйтә: «Без өч төр исемнең төп билгеләрен ачыкладык: сызыкча, кушылып һәм аерым язылу. Хәзер бу белемне биремнәрдә кулланып карыйбыз».
5нче этап. Беренчел ныгыту һәм ИКТ-бирем (7 мин)
Этапның максаты: яңа төшенчәләрне сүзләр һәм җөмләләр ярдәмендә ныгыту.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы интерактив экранда өч багана күрсәтә: «Парлы», «Кушма», «Тезмә». «Сүзләрне тиешле баганага күчерегез: әти-әни, гөлбакча, кул сәгате, барабан, көн-төн, китапханә». | Чират белән экранга чыгып, сүзләрне баганаларга урнаштыра: «әти-әни — парлы», «гөлбакча — кушма», «кул сәгате — тезмә». |
4 мин | Укытучы әйтә: «Хәзер һәр пар бер төркем сүз сайласын һәм шул сүзләрнең икесе белән җөмлә төзесен. Җөмләгездә түгәрәк турында мәгълүмат булсын. Бер-берегезне “Дөрес”, “Төзәтергә кирәк” билгеләре белән бәяләгез». | Парлар җөмләләр төзи: «Минем әти-әнием спортны ярата», «Мин китапханә түгәрәгенә йөрим», «Безнең мәктәптә кул сәгате турында проект булды». Җавапны үзара тикшерә. |
Этапны йомгаклау: укытучы әйтә: «Сез сүзләрне дөрес төркемләдегез һәм аларны җөмләдә кулландыгыз. Хәзер һәркем үзенең белем дәрәҗәсенә туры килгән мөстәкыйль биремне сайлап эшләячәк».
6нчы этап. Дифференциацияләнгән мөстәкыйль эш һәм үзара тикшерү (9 мин)
Этапның максаты: укучыларның өч төр исемне мөстәкыйль куллана алуын тикшерү.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы минималь карточканы тәкъдим итә: «Сүзләрне өч төркемгә бүлегез: ата-ана, кулъяулык, юл хәрәкәте, көн-төн, ташбака, спорт уеннары». «Башта һәркем үзе эшли, аннары парда чагыштыра». | Укучылар сүзләрне таблицага урнаштыра һәм парда җавапларын чагыштыра. |
3 мин | Укытучы төп дәрәҗә биремен бирә: «Җөмләләрне күчереп языгыз, исемнәрнең төрен билгеләгез: “Минем яраткан түгәрәгем — рәсем сәнгате. Әти-әнием мине китапханәгә алып бара. Көн-төн музыка тыңларга яратам”». | Укучылар исемнәрне таба, астына сыза һәм төрен язa: «рәсем сәнгате — тезмә», «әти-әни — парлы». |
3 мин | Укытучы күтәренке дәрәҗә биремен тәкъдим итә: «Үзегез сайлаган түгәрәк турында 3–4 җөмләдән торган кечкенә текст языгыз. Һәр төр исемгә кимендә бер мисал кулланыгыз». Укытучы күзәтә һәм индивидуаль ярдәм күрсәтә. | Укучылар текст яза: «Мин робот техникасы түгәрәгенә йөрим. Бездә кулъяулык турында түгел, ә роботлар турында проектлар ясыйбыз. Әти-әнием минем эшләрем белән кызыксына»; исемнәрнең төрен билгели. |
Эталон җавап
Парлы: ата-ана, көн-төн. Кушма: кулъяулык, ташбака. Тезмә: юл хәрәкәте, спорт уеннары, рәсем сәнгате. Тикшерү тәртибе: 1) исемне табу; 2) ясалышын ачыклау; 3) язылышын кагыйдә белән чагыштыру.
Этапны йомгаклау: укытучы әйтә: «Мөстәкыйль эштә сез сүзне тану гына түгел, аның ясалышын дәлилләүне дә өйрәндегез. Хәзер дәрес нәтиҗәсен үзегез бәяләрсез».
7нче этап. Рефлексия һәм өй эше (7 мин)
Этапның максаты: укучыларның дәрес нәтиҗәсен аңлавын, кыенлыкларын һәм алдагы максатын ачыклау.
Вакыт | Укытучы эшчәнлеге | Укучылар эшчәнлеге |
|---|---|---|
3 мин | Укытучы «Светофор» алымын куллана: «Яшел төс — өч төр исемне дә аера алам; сары төс — кайбер мисалларда икеләнәм; кызыл төс — миңа өстәмә ярдәм кирәк. Карточкагызны күтәрегез һәм бер җөмлә белән сәбәбен әйтегез». | Укучылар төсле карточка күтәрә һәм әйтә: «Яшел, чөнки кагыйдә-схема буенча эшли алам», яки «Сары, чөнки тезмә исемнәрне аеруда кыенлык бар». |
2 мин | Укытучы чыгыш билетларын тарата: «Билетта ике сорауга җавап бирегез: “Бүген мин ... белдем”; “Миңа әле ... ны кабатларга кирәк”». | Укучылар билетны тутыра: «Бүген мин кушма исемнәрнең кушылып язылуын белдем», «Миңа парлы исемнәрне күбрәк кулланырга кирәк». |
2 мин | Укытучы өй эшен аңлата: «Өй эшен өч дәрәҗәдә тәкъдим итәм. Үзегезгә туры килгән дәрәҗәне сайлагыз. Кагыйдә-схемага таянып эшләгез». | Укучылар өй эшен көндәлеккә яза, сораулары булса, татарча сорый: «Өй эшендә һәр төргә ничә сүз язарга?» |
Практик эшне бәяләү критерийлары
- «5» — сүзләрнең барысы да дөрес төркемләнгән, язылышы хатасыз, кимендә өч җөмлә төзелгән һәм һәр җөмләдә исем төре дөрес күрсәтелгән.
- «4» — биремнәрнең күпчелеге дөрес үтәлгән, бер-ике язылыш яки төркемләү хатасы бар, җөмләләрнең мәгънәсе аңлашыла.
- «3» — төп мисалларның яртысыннан артыгы дөрес, ләкин исем төрен билгеләүдә яки схема куллануда берничә хата бар.
Рефлексия
Укучыга сорау | Сорауның максаты |
|---|---|
«Парлы, кушма һәм тезмә исемнәрнең аермасы нәрсәдә?» | Яңа кагыйдәне аңлау дәрәҗәсен ачыклау. |
«Кайсы биремдә сезгә ярдәм кирәк булды?» | Алгоритмдагы кыен урыннарны билгеләү. |
«Сезнең яраткан түгәрәгегез турында нинди исемнәр кулланып сөйләргә була?» | Яңа белемне тормышчан контекстта куллануны тикшерү. |
«Бүген үз эшегезне нинди төс белән бәяләр идегез һәм ни өчен?» | Укучының субъектив үзбәясен һәм киләсе адымын ачыклау. |
Укытучының йомгаклау сүзе
«Бүген без яраткан түгәрәкләр турында сөйләштек һәм өч төр исемнең ясалышын ачтык. Истә калдырыгыз: парлы исемнәр сызыкча аша, кушма исемнәр кушылып, тезмә исемнәр аерым языла. Иң еш очрый торган хата — сүзләрнең мәгънәсенә генә карап, язылышын тикшермәү; шуңа күрә һәрвакыт кагыйдә-схемага мөрәҗәгать итегез. Киләсе дәрестә бу исемнәрне бәйләнешле сөйләмдә кулланып, үз түгәрәгегез турында кечкенә таныштыру тексты төзербез».
Өй эше
Дәрәҗә | Нәрсә бирергә | Ни өчен |
|---|---|---|
Төп (мәҗбүри) | Парлы, кушма һәм тезмә исемнәргә икешәр мисал табып язарга; һәр сүзнең төрен билгеләргә. | Кагыйдә-схеманы ныгыта һәм сүзләрне төркемләргә өйрәтә. |
Урта (күтәренке) | «Минем яраткан түгәрәгем» темасына 5–6 җөмлә язарга; текстта һәр төр исемне кимендә бер тапкыр кулланырга һәм астына сызарга. | Яңа сүзләрне бәйләнешле сөйләмдә куллануны һәм язылышны тикшерергә мөмкинлек бирә. |
Югары (өстәмә) | Бер түгәрәк турында 8–10 җөмләдән торган иҗади таныштыру әзерләргә; кимендә өч парлы, өч кушма һәм өч тезмә исем кулланырга, аларны төрле төстә билгеләргә. | Сүзлек байлыгын, иҗади сөйләмне һәм кагыйдәне мөстәкыйль куллануны үстерә. |
Чыгып киткәндә контроль сораулар: «Парлы исем ничек языла? Кушма исемгә бер мисал әйтегез. Тезмә исемне җөмләдә кулланыгыз. “Кулъяулык” һәм “рәсем сәнгате” сүзләренең төрен ачыклагыз».